Dung Quất: từ trung tâm công nghiệp nặng đến tham vọng logistics Đông-Tây
Trung tâm logistics Dung Quất là định hướng phát triển mới cho Khu kinh tế Dung Quất và khu kinh tế Quảng Ngãi, nhằm biến một tổ hợp công nghiệp nặng, năng lượng và lọc hóa dầu thành mắt xích logistics chủ chốt, sử dụng vận tải đa phương thức để kết nối chuỗi cung ứng trong nước với hành lang kinh tế Đông-Tây và mạng lưới thương mại xuyên biên giới trong khu vực. Điểm đáng nói là tham vọng này không xuất hiện trong khoảng trống chính sách, mà được đặt ra đúng thời điểm Khu kinh tế Dung Quất kỷ niệm 30 năm hình thành và phát triển. Sau ba thập kỷ, từ một vùng ven biển xuất phát điểm thấp, Dung Quất đã trở thành khu kinh tế tổng hợp đa ngành, trung tâm công nghiệp trọng điểm và đầu mối năng lượng, lọc hóa dầu quy mô quốc gia. Chính nền tảng công nghiệp này là bệ phóng, nhưng cũng là áp lực, buộc Dung Quất phải chuyển mình: nếu vẫn chỉ là "công xưởng" ven biển, khu vực sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành nút giao logistics của hành lang kinh tế Đông-Tây. Việc gắn mục tiêu logistics với mốc 30 năm cho thấy một quyết định mang tính thế hệ: hoặc Dung Quất bước sang giai đoạn xanh, thông minh, hiện đại, hoặc chấp nhận bị vượt qua bởi các trung tâm mới nổi trong khu vực. Và rõ ràng, lựa chọn đang nghiêng về phương án thứ nhất.
Vận tải đa phương thức và lợi thế địa kinh tế: nền tảng cho một hub logistics
Nếu muốn trở thành trung tâm logistics khu vực, Dung Quất không thể chỉ dựa vào cảng biển; điểm mạnh nằm ở sự cộng hưởng hạ tầng của vận tải đa phương thức – từ cảng biển nước sâu, đường bộ, đường sắt đến kết nối hàng không. Đây là lợi thế hiếm có trong số các khu kinh tế ven biển, bởi Dung Quất không chỉ tiếp nhận hàng hóa, mà còn có năng lực chế biến, lưu trữ và phân phối thông qua một mạng lưới hạ tầng công nghiệp đã được đầu tư liên tục suốt 30 năm. Dung Quất đã thu hút trên 440 dự án trong các khu kinh tế và khu công nghiệp, với hàng trăm dự án đang hoạt động, tạo việc làm cho hơn 81.000 lao động. Con số này không chỉ là thành tích, mà phản ánh một "độ dày công nghiệp" đủ để phát triển dịch vụ logistics ở tầng cao hơn: dịch vụ kho vận chuyên biệt cho lọc hóa dầu, năng lượng; trung tâm phân phối khu vực cho hàng công nghiệp; các dịch vụ giá trị gia tăng như phân loại, đóng gói, kiểm định. "Các khu kinh tế và khu công nghiệp Quảng Ngãi đã thu hút trên 440 dự án đầu tư, với vốn thực hiện hơn 14 tỷ USD" là nền công nghiệp đủ lớn để logistics không chỉ là hạ tầng phụ trợ, mà trở thành ngành trụ cột kế tiếp. Tuy vậy, lợi thế địa kinh tế chỉ trở thành sức mạnh khi được quy hoạch như một hệ sinh thái. Nếu không có quy hoạch liên kết đồng bộ giữa cảng biển, khu công nghiệp và tuyến kết nối đường bộ – đường sắt – hàng không, trung tâm logistics Dung Quất sẽ chỉ là khẩu hiệu, không phải năng lực thực tế.
Chỉ đạo từ Trung ương: chọn lọc đầu tư và tăng tốc chuyển dịch xanh
Chiến lược biến Dung Quất thành trung tâm logistics không tách rời yêu cầu chuyển dịch xanh và tái cấu trúc đầu tư. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh Dung Quất phải đổi mới mô hình tăng trưởng, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh làm động lực. Đồng thời, ông yêu cầu Quảng Ngãi tăng tốc chuyển dịch sang mô hình kinh tế xanh, tuần hoàn, xây dựng lộ trình cụ thể để chuyển các khu công nghiệp hiện hữu thành khu công nghiệp sinh thái. Điểm quan trọng ở đây là tư duy "chọn lọc" trong thu hút đầu tư. Thay vì mở rộng ồ ạt, Dung Quất được định hướng ưu tiên các dự án công nghiệp sạch, công nghệ cao, chế biến sâu và có giá trị gia tăng lớn. Đó chính là loại hình sản xuất tạo ra nhu cầu logistics tinh vi: chuỗi cung ứng xuyên biên giới, tiêu chuẩn môi trường khắt khe, yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Nếu vẫn đặt trọng tâm vào các dự án sử dụng nhiều năng lượng, công nghệ trung bình, Dung Quất có thể tăng sản lượng công nghiệp nhưng khó xây dựng thương hiệu trung tâm logistics tiêu chuẩn xanh. Quan trọng hơn, Phó Thủ tướng yêu cầu chuyển từ tư duy "quản lý" sang "kiến tạo" và lấy sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo nền hành chính. Logistics hiện đại không chỉ là kho bãi, mà là tốc độ xử lý thủ tục, độ tin cậy của dịch vụ công, sự minh bạch trong cơ chế. Nếu bộ máy không thay đổi, mọi dự án hạ tầng sẽ bị chậm lại trong "nút thắt thể chế".
Hành lang kinh tế Đông-Tây: Dung Quất giữ vai trò hạt nhân kết nối
Điểm then chốt trong định vị trung tâm logistics Dung Quất là vai trò hạt nhân kết nối hành lang kinh tế Đông-Tây. Phó Thủ tướng yêu cầu Quảng Ngãi phát huy lợi thế cảng biển nước sâu, đường bộ, đường sắt, hàng không và vận tải đa phương thức, xây dựng Dung Quất thành trung tâm logistics quốc gia và khu vực; là hạt nhân kết nối trục Dung Quất – Chu Lai – Bờ Y với Nam Lào, Đông Bắc Campuchia và các tuyến hàng hải quốc tế. Hàm ý chính sách ở đây khá rõ: Dung Quất không chỉ phục vụ Quảng Ngãi, mà phải trở thành điểm tập kết và trung chuyển hàng hóa cho một không gian kinh tế rộng lớn nội địa – xuyên biên giới. Điều này đòi hỏi tư duy quy hoạch liên vùng: tối ưu các tuyến giao thông cao tốc liên vùng, đặc biệt là tuyến kết nối trực tiếp với Sân bay quốc tế Chu Lai. Nếu những trục kết nối này không được ưu tiên, hành lang kinh tế Đông-Tây sẽ là một đường kẻ trên bản đồ hơn là mạng lưới dòng chảy hàng hóa. Về bản chất, Dung Quất đang được kéo vào khung hạ tầng chiến lược quốc gia về năng lượng, lọc hóa dầu và logistics. Nhưng để xứng với vai trò ấy, tỉnh phải chủ động đề xuất và hoàn thiện cơ chế thí điểm cho trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia, bởi hành lang kinh tế không thể vận hành trên những quy định lỗi thời.
Tác động tới người dân và kết luận: logistics phải song hành với công bằng xã hội
Một trung tâm logistics chỉ thật sự có ý nghĩa khi mang lại cơ hội cho người dân địa phương, không chỉ là những bản quy hoạch trên giấy. Đến nay, 350 dự án hoạt động tại các khu kinh tế và khu công nghiệp Quảng Ngãi đã tạo việc làm cho hơn 81.000 lao động. Tỉnh cũng chủ trương phát triển hài hòa, lấy con người làm trung tâm, gắn phát triển công nghiệp với tiến bộ và công bằng xã hội, quan tâm nhà ở xã hội, thiết chế văn hóa và đời sống người dân, nhất là các hộ đã nhường đất cho dự án. Những hỗ trợ cụ thể như nguồn kinh phí trao tặng và học bổng, xe đạp cho học sinh hoàn cảnh khó khăn tại lễ kỷ niệm cho thấy hướng đi gắn kết kinh tế với an sinh. Tuy nhiên, mặt trái đã được chính cơ quan quản lý thừa nhận: hạ tầng một số khu vực chưa đồng bộ, quỹ đất sạch cho dự án lớn còn thiếu, bảo vệ môi trường và hạ tầng xã hội chưa theo kịp tốc độ công nghiệp hóa. Nếu những điểm yếu này không được khắc phục trong bước chuyển sang "khu kinh tế xanh, thông minh, hiện đại" theo tầm nhìn đến 2045, tham vọng logistics Đông-Tây sẽ bị suy yếu ngay từ bên trong. Kết luận lại, cơ hội để Dung Quất trở thành trung tâm logistics khu vực gắn với hành lang kinh tế Đông-Tây là có thật và đang được hậu thuẫn bằng định hướng chính sách rõ ràng. Nhưng thành công không tự đến từ vị trí địa lý hay vài tuyến đường mới; nó phụ thuộc vào khả năng lựa chọn nhà đầu tư đúng, chuyển dịch sang kinh tế xanh một cách nghiêm túc, cải cách thể chế để dịch vụ logistics được vận hành trơn tru, và quan trọng nhất là bảo đảm người dân Quảng Ngãi là người hưởng lợi trực tiếp từ sự chuyển mình đó.
