FTA và tham vọng trung tâm logistics của cảng TP.HCM
Chiến lược tận dụng các hiệp định thương mại tự do để phát triển cảng TP.HCM là cách tiếp cận biến hệ thống cảng biển của Thành phố thành hạt nhân trung tâm logistics, kết nối sản xuất – thương mại – dịch vụ, đồng thời tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng xanh, thông minh và gắn chặt với hội nhập kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh kinh tế biển và logistics đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của quốc gia, hệ thống cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Không phải ngẫu nhiên mà Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành Kế hoạch 502/KH-UBND để triển khai hệ sinh thái tận dụng hiệp định thương mại tự do, nhằm cụ thể hóa Quyết định 1253/QĐ-TTg với mục tiêu đưa Thành phố trở thành trung tâm thương mại, logistics và hội nhập kinh tế quốc tế hàng đầu khu vực. Nói cách khác, FTA không còn là “khung luật” trên giấy, mà là đòn bẩy để tái định vị vai trò cảng TP.HCM trong cạnh tranh khu vực.
Hệ sinh thái FTA: từ cảng biển loại đặc biệt tới trung tâm logistics
Cảng TP.HCM hiện không chỉ là vài bến lẻ, mà là một hệ sinh thái cảng biển với các cụm Cát Lái, Hiệp Phước, Nhà Bè, Bình Dương và các cảng sông container trên trục Đồng Nai–Sài Gòn. Theo quy hoạch hạ tầng hàng hải quốc gia, khu vực phía nam được xác định là trọng điểm phát triển cảng biển, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh là cảng biển loại đặc biệt, đóng vai trò hạt nhân điều phối luồng hàng hóa và hỗ trợ hình thành các tuyến vận tải thủy xanh, bền vững. Đây chính là “hạ tầng cứng” để Kế hoạch 502/KH-UBND về hệ sinh thái hiệp định thương mại tự do phát huy tác dụng. Nếu FTA mở cửa thị trường và thu hút luồng hàng, thì hệ thống cảng TP.HCM phải đảm bảo khả năng tiếp nhận khối lượng lớn hàng hóa: sản lượng năm 2025 khoảng 350 triệu tấn, 8 tháng đầu 2026 đã trên 250 triệu tấn, tăng hơn 9% so với cùng kỳ. Với đà này, mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 500 triệu tấn mỗi năm không chỉ là con số kỹ thuật, mà là thước đo xem Thành phố có thực sự trở thành trung tâm logistics khu vực hay không.
Cảng xanh, cảng thông minh: điều kiện sống còn để cạnh tranh khu vực
Nếu không chuyển sang mô hình cảng xanh và cảng thông minh, cảng TP.HCM sẽ bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh khu vực với các cảng như Singapore hay Port Klang. Các định hướng hiện nay đã nói rất rõ: để phát huy lợi thế và phù hợp xu thế thế giới, cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh phải là cảng thông minh, cảng xanh và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế. Nghĩa là mọi chiến lược tận dụng hiệp định thương mại tự do đều phải gắn với tiêu chuẩn môi trường, số hóa và tự động hóa. Việc tham khảo mô hình cảng Tokyo – đang đặt mục tiêu giảm 50% phát thải CO₂ đến năm 2030 so với năm 2000 và chuyển sang sử dụng điện năng xanh cùng thiết bị hydro – không chỉ là trao đổi kinh nghiệm mà là gợi ý con đường Thành phố phải đi. Khi khách hàng toàn cầu ngày càng siết chặt tiêu chí ESG, cảng TP.HCM muốn giữ vị thế trung tâm logistics thì phải chứng minh mình là cảng xanh đúng nghĩa, chứ không chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Hạ tầng, liên kết và chuyển đổi số: trụ cột để hút luồng hàng FTA
Hiệp định thương mại tự do chỉ tạo cơ hội, còn khả năng biến cơ hội thành sản lượng hàng hóa cụ thể lại phụ thuộc vào hạ tầng và liên kết. Hệ thống cảng TP.HCM đang được mở rộng với những dự án mới như cảng quốc tế QTM tại phường Phú Mỹ, cảng tổng hợp – container Cái Mép Hạ và cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ. Nhưng mở cảng mà không đầu tư kết nối sẽ tạo thêm nút thắt thay vì thông luồng. Các chuyên gia đã nhấn mạnh yêu cầu tổ chức cảng thành một hệ sinh thái liên hoàn, gắn chặt với hạ tầng giao thông, khu logistics, đô thị và vùng kinh tế. Theo lãnh đạo Sở Xây dựng, trong thời gian tới Thành phố sẽ đẩy mạnh đầu tư kết cấu hạ tầng cảng, hệ thống giao thông kết nối giữa các trung tâm logistics và khu vực sản xuất, đồng thời ưu tiên phát triển cảng xanh, chuyển đổi số và tự động hóa cảng biển. Đây chính là “trụ cột cứng – mềm” để các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tận dụng ưu đãi FTA mà không bị kẹt ở những chi phí logistics cao và thời gian thông quan kéo dài.
Từ tầm nhìn đến hành động: cảng TP.HCM phải chọn vai trò dẫn dắt
Các dự báo cho thấy đến năm 2030, lượng hàng hóa thông qua cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh có thể đạt khoảng 500 triệu tấn mỗi năm, với tầm nhìn đến năm 2050 duy trì tăng trưởng bình quân 4,4–4,9%/năm. Với quy mô đó, Thành phố có cơ hội trở thành trung tâm logistics, cảng biển lớn nhất Đông Nam Á, cạnh tranh trực tiếp với các cảng lớn châu Á và thế giới. Kế hoạch hệ sinh thái hiệp định thương mại tự do cùng các chủ trương phát triển kinh tế biển, kinh tế hàng hải và logistics đã tạo khung chính sách đủ tham vọng. Vấn đề còn lại là kỷ luật thực thi và sự dám làm. Nếu Thành phố coi cảng TP.HCM chỉ là hạ tầng hỗ trợ, thì lợi thế FTA sẽ bị các đối thủ trong khu vực chiếm mất. Ngược lại, nếu xem cảng là hạt nhân chuỗi giá trị mới – cảng xanh, cảng thông minh, gắn với khu thương mại tự do và cảng mở – Thành phố có thể chuyển từ “ngã ba” trung chuyển hàng hóa thành “trung tâm” điều phối chuỗi cung ứng toàn khu vực. Đã đến lúc cảng TP.HCM chọn vai trò dẫn dắt, thay vì chấp nhận cạnh tranh trong phân khúc trung cấp.
