Từ chiến dịch xây trường vùng biên đến bước ngoặt bình đẳng giáo dục
Trường nội trú vùng biên là mô hình trường phổ thông liên cấp, được xây dựng kiên cố với khu học tập, ăn ở, sinh hoạt tập trung, nhằm bảo đảm học sinh dân tộc thiểu số và trẻ em vùng núi, vùng biên giới được tiếp cận giáo dục chất lượng mà không bị cản trở bởi khoảng cách địa lý, đường sá nguy hiểm hay điều kiện kinh tế gia đình. Mô hình này đang trở thành bước ngoặt cho bình đẳng giáo dục ở những nơi trước đây bị coi là “vùng trắng” về cơ hội học tập. Điều đáng nói là cú chuyển này không diễn ra rời rạc, mà theo một chiến dịch hạ tầng có chủ trương rõ ràng. Tại Sơn La, lễ khởi công Trường phổ thông nội trú liên cấp TH-THCS xã Lóng Sập tổ chức sáng 9/11/2025 cùng với khởi công đồng loạt các trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới đất liền. Ranh giới biên cương, vốn gắn với hình ảnh gian khó, nay bắt đầu gắn với những mái trường mới khang trang, hiện đại, thay đổi toàn bộ “bản đồ” cơ hội học tập cho học sinh khó khăn ở vùng cao.
Sơn La, Gia Lai và 21 tỉnh: khi biên giới trở thành tuyến đầu giáo dục
Nếu trước đây, trường nội trú vùng biên chỉ là vài điểm sáng lẻ tẻ, thì nay nó đã trở thành một chiến lược có quy mô quốc gia. Sơn La hoàn thành xây dựng 13 trường phổ thông nội trú Tiểu học & THCS tại 13 xã biên giới, mang lại môi trường học tập khang trang, thắp sáng ước mơ cho hàng nghìn học sinh dân tộc thiểu số vùng cao biên giới. Với tinh thần chỉ đạo “Xây trường vùng biên táo bạo, thần tốc như chiến dịch Quang Trung”, hạ tầng giáo dục vùng biên được đặt lên hàng đầu, không còn là phần việc “làm sau cùng” của các dự án phát triển. Ở phía Tây, Gia Lai đưa vào hoạt động 7 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới, với 212 lớp, đáp ứng nhu cầu học tập cho trên 6.800 học sinh, trong đó có 2.586 học sinh nội trú và 4.228 học sinh bán trú; tổng mức đầu tư dự án hơn 1.500 tỷ đồng từ nguồn ngân sách Trung ương và tỉnh. Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Ia Púch riêng lẻ đã đáp ứng cho hơn 750 học sinh trên diện tích 5 ha, với cơ sở vật chất đồng bộ từ phòng học, khu nội trú đến nhà ăn. Cùng thời điểm, chủ trương xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp vùng biên đã được triển khai tại 21 tỉnh, thành phố từ Lạng Sơn đến Cà Mau, cho thấy biên giới đang được xem như tuyến đầu của giáo dục chứ không chỉ của quốc phòng.
Một câu nói đáng để trích lại là: "Chiến dịch xây dựng 13 ngôi trường nội trú tại Sơn La là một trong những điểm sáng hạ tầng giáo dục lớn nhất từ trước đến nay". Nó gửi đi thông điệp rõ ràng: muốn nói đến bình đẳng giáo dục, không thể bỏ qua tuyến biên giới.
Cơ sở vật chất trường học: từ lớp tạm bợ đến không gian học tập toàn diện
Bình đẳng giáo dục không thể chỉ nói bằng tinh thần; nó được đo bằng từng mét vuông phòng học, từng chiếc giường ký túc, từng suất ăn đủ chất. Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Ia Púch được xây dựng trên diện tích 5 ha, với 23 lớp từ lớp 1 đến lớp 9, các phòng học, khu nội trú, nhà ăn và hạng mục phục vụ học tập, sinh hoạt được đầu tư đồng bộ, bảo đảm mô hình nội trú vận hành ngay từ năm học đầu tiên. Đó là bước nhảy vọt so với những điểm trường tạm bợ, xuống cấp mà trẻ vùng biên phải gắn bó suốt nhiều năm. Hình ảnh phòng máy tính khang trang, hiện đại ở các trường nội trú Sơn La cho thấy cơ sở vật chất trường học không còn chỉ dừng ở “đủ chỗ ngồi”, mà hướng tới kết nối học sinh vùng biên với công nghệ và tri thức mới. Tại Mẫu Sơn hay Cốc Pàng, những phòng học kiên cố giúp giáo viên và học sinh yên tâm trước mưa bão, thay thế những lớp học mà mỗi mùa mưa là một lần đánh cược với an toàn. Việc đầu tư hạ tầng đồng bộ – từ lớp học đến nhà đa năng, thư viện, ký túc xá – cho phép tổ chức đời sống nội trú trọn vẹn cho học sinh tiểu học và THCS ở những vùng ít ai tưởng tượng sẽ có mô hình trường kiểu này.
Giáo dục học sinh khó khăn: khi khoảng cách không còn tính bằng cây số
Tác động của trường nội trú vùng biên lớn nhất nằm ở việc nó xóa bỏ khái niệm "con đường đến trường" như một thử thách thể lực và sự chịu đựng. Trước đây, nhiều học sinh ở Ia Púch phải đi bộ quãng đường xa, mùa mưa đường trơn trượt, có đoạn bị nước chia cắt; ở Lạng Sơn hay Quảng Trị, trẻ em vùng biên phải học trong điều kiện thiếu thốn, luôn đứng trước nguy cơ bỏ học. Nay, những em ở xa được bố trí nội trú hoặc bán trú phù hợp, khoảng cách từ nhà đến lớp không còn là trở ngại mỗi ngày, giáo viên có thêm điều kiện theo sát học sinh ngoài giờ lên lớp. Hỗ trợ đời sống cũng được tính toán như một phần của chính sách giáo dục học sinh khó khăn. Mỗi học sinh nội trú được hỗ trợ 1,17 triệu đồng tiền ăn và 15 kg gạo mỗi tháng; học sinh bán trú được hỗ trợ 450.000 đồng và 8 kg gạo mỗi tháng, áp dụng không quá 9 tháng trong năm học. Đây không chỉ là hỗ trợ sinh hoạt, mà là lời khẳng định rằng việc duy trì sĩ số, không để em nhỏ nào bị bỏ lại phía sau, là nhiệm vụ được chia sẻ giữa nhà trường, lực lượng biên phòng và cả hệ thống chính trị.
Thách thức sau khánh thành: giữ lửa học tập cho học sinh dân tộc thiểu số
Khi những dải băng khánh thành đã được cắt và lớp học đầu tiên diễn ra trong không khí hồ hởi, các trường nội trú vùng biên bước vào bài toán khó hơn: làm sao để học sinh dân tộc thiểu số không chỉ đến trường, mà trưởng thành trong môi trường mới. Ngay tại Ia Púch, những ngày đầu vận hành, nhà trường tập trung xây dựng nền nếp sinh hoạt nội trú, với thời gian biểu, nội quy, quy chế quản lý học sinh được thiết kế phù hợp; giáo viên và lực lượng quân sự, công an, đoàn thanh niên cùng tham gia rèn luyện kỹ năng sống, ý thức kỷ luật cho học sinh. Cô giáo gắn bó hơn 10 năm với địa bàn biên cho rằng mô hình nội trú giúp giáo viên không chỉ dạy kiến thức mà còn hướng dẫn nền nếp sinh hoạt, kỹ năng sống. Ngành giáo dục xác định bài toán hiện nay không chỉ là “đưa học sinh đến trường”, mà là giúp các em thực sự học tập và trưởng thành; các lực lượng sẽ phối hợp để từng bước hình thành ý thức trách nhiệm với cộng đồng và quê hương. Lực lượng biên phòng cam kết tiếp tục sát cánh cùng nhà trường để duy trì sĩ số, chăm lo đời sống học sinh nội trú, bán trú và hỗ trợ hoàn cảnh khó khăn. Khi đặt lên bàn cân, rõ ràng trường nội trú vùng biên không chỉ là hạ tầng giáo dục mới, mà là một thỏa thuận xã hội: chúng ta chấp nhận đầu tư lớn, nhận thêm trách nhiệm, để đổi lại một thế hệ học sinh vùng biên không còn phải lựa chọn giữa đến lớp và ở nhà giúp gia đình. Nếu giữ được lửa ấy sau những mùa khai giảng đầu tiên, biên giới sẽ không chỉ là nơi “giữ đất”, mà là nơi ươm mầm những công dân tự tin, bình đẳng về cơ hội học tập.
