Khoáng sản thiết yếu Mỹ: tiền nhiều nhưng thiếu người làm
Khoáng sản thiết yếu Mỹ là nhóm nguyên liệu chiến lược như đất hiếm, antimon, lithium, cobalt và các kim loại liên quan đến sản xuất pin, quốc phòng, năng lượng sạch; chúng được Washington ưu tiên khai thác, chế biến và dự trữ trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung giá rẻ nhưng đầy rủi ro địa chính trị từ Trung Quốc. Tham vọng này nghe có vẻ là bài toán tài chính, song thực tế lại bị kìm hãm bởi yếu tố con người. Dù dòng vốn đầu tư công vào đầu tư khoáng sản Mỹ đang tăng mạnh, các dự án liên quan đến khai thác, tinh chế và tái chế đều gặp khó khi không tìm đủ lao động lành nghề, từ kỹ sư khai khoáng, luyện kim đến thợ điện, thợ lắp đặt đường ống. Đây không phải vấn đề phụ, mà là nút thắt trung tâm quyết định thành bại trong cuộc cạnh tranh chuỗi cung ứng Mỹ Trung Quốc.
Từ kho dự trữ khoáng sản đến các gói tài trợ chuỗi pin
Kể từ khi quay lại Nhà Trắng, chính quyền Mỹ đã dựng lên một chiến lược khoáng sản đầy tham vọng: lập kho dự trữ khoáng sản chiến lược trị giá hàng chục tỷ USD, đẩy mạnh khai thác và chế biến đất hiếm nội địa, đồng thời tuyên bố muốn giành lại vị thế “siêu cường khoáng sản thế giới”. Song song khai thác, Washington bắt đầu hiểu rằng khoáng sản thiết yếu Mỹ không chỉ nằm dưới lòng đất mà cả trong chuỗi giá trị pin. Các khoản tài trợ mới hướng vào những mắt xích còn yếu: khai thác và chế biến lithium, tinh chế cobalt, tái chế vật liệu pin và phát triển vật liệu pin thế hệ mới. Điều này cho thấy chiến lược đã dịch chuyển từ ám ảnh trữ lượng sang tập trung vào chuỗi giá trị toàn diện. Tuy nhiên, chính các doanh nghiệp trong lĩnh vực lithium cobalt thiếu nhân lực cho biết họ không thể mở rộng dự án đúng tiến độ vì thiếu đội ngũ kỹ thuật và công nhân tay nghề cao.
Vì sao Trung Quốc vẫn dẫn dắt chuỗi cung ứng khoáng sản?
Ngay cả khi đầu tư khoáng sản Mỹ tăng tốc, chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng vẫn nghiêng hẳn về phía Trung Quốc. Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới kiểm soát khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm và tới 90% năng lực chế biến, tinh chế toàn cầu – một tỷ lệ cho thấy Bắc Kinh nắm tay trên cả khâu sản xuất lẫn xử lý sâu. Không dừng ở đó, Trung Quốc siết chặt xuất khẩu nhiều loại khoáng sản như antimon, gali, gecmani, vonfram và đặt cả MP Materials, USA Rare Earth trong danh sách kiểm soát xuất khẩu. Đó là quyền lực chuỗi cung ứng Mỹ Trung Quốc mà Washington buộc phải tính đến. Trong bối cảnh giá nguyên liệu từ Trung Quốc vẫn rẻ, nhiều doanh nghiệp Mỹ tiếp tục nhập khẩu khoáng sản và chỉ xem nguồn cung nội địa như phương án dự phòng địa chính trị. Nói cách khác, Mỹ đang cố xây thêm “đường cao tốc khoáng sản”, nhưng luồng giao thương chính vẫn chạy qua Trung Quốc.
Nút thắt nhân lực: khoảng trống lớn hơn tiền và công nghệ
Điểm yếu ít được nói thẳng trong chiến lược khoáng sản thiết yếu Mỹ là nhân lực. Ngành mỏ nội địa từng có 25 trường đại học đào tạo vào năm 1982, nay chỉ còn 14 sau những năm dài bị cắt ngân sách và giá khoáng sản lao dốc. Trong khi đó, Trung Quốc đã hình thành mạng lưới hàng chục trường cao đẳng kỹ thuật và đại học chuyên ngành khai khoáng, luyện kim do nhà nước tài trợ; chỉ riêng khoa chế biến khoáng sản của một trường lớn đã có khoảng nghìn sinh viên và hàng trăm học viên sau đại học. Mỹ đang cố gắng thu hẹp khoảng cách bằng các gói hỗ trợ nhằm tăng gấp đôi số sinh viên khai khoáng tốt nghiệp vào năm 2028, chia cho 14 trường trong mạng lưới đào tạo. Nhưng tiền học bổng không thể ngay lập tức xóa đi hình ảnh “thợ mỏ bẩn thỉu” trong mắt giới trẻ, cũng như không bù được hàng thập kỷ để ngành đào tạo khai khoáng teo tóp. Thiếu nhân lực không còn là một biến số, mà là biến cố chiến lược.
Muốn phá thế độc tôn của Trung Quốc, Mỹ phải đào tạo lại cả hệ sinh thái
Nhìn tổng thể, đầu tư khoáng sản Mỹ hiện giống một chiến dịch xây nhà từ tầng giữa, thiếu phần móng mang tên “con người”. Washington đã tung các gói tài trợ cho doanh nghiệp khai thác, chế biến và tái chế pin, đồng thời đẩy mạnh tài trợ cho các trường đại học khai khoáng và kỹ thuật. Nhưng khi chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng vẫn phụ thuộc lớn vào Trung Quốc, còn doanh nghiệp Mỹ tiếp tục nhập nguyên liệu giá rẻ từ nước này, thì lỗ hổng nhân lực sẽ phóng đại mọi bất lợi về chi phí và thủ tục pháp lý. Nếu muốn thực sự giảm phụ thuộc trong chuỗi cung ứng Mỹ Trung Quốc, Washington phải coi đào tạo địa chất, luyện kim, khai khoáng là ngành chiến lược như công nghệ thông tin, đồng thời chủ động gỡ bỏ định kiến xã hội về nghề mỏ. Không có thế hệ kỹ sư và công nhân mới, mọi tham vọng phá thế độc tôn khoáng sản của Trung Quốc sẽ dừng lại ở các bản kế hoạch và thông cáo tài trợ.
