Giám sát để nhìn rõ khoảng cách giữa chủ trương và thực tế
Giám sát giáo dục là việc xem xét cách các chủ trương, chính sách được tổ chức thực hiện, đối chiếu mục tiêu với điều kiện trường lớp và cơ hội học tập thực tế của học sinh. Chiều 4/11, Đoàn Giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh Gia Lai về kết quả triển khai chủ trương phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023-2026; Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thị Quyên Thanh tham dự. Thông điệp đáng chú ý không nằm ở việc tỉnh có ban hành chính sách hay không, mà ở yêu cầu làm rõ chính sách đã vận hành ra sao tại từng địa bàn. Đoàn đề nghị tỉnh giải trình tình trạng thiếu, thừa trường và phòng học, việc dạy ghép, dạy luân phiên cùng sĩ số vượt quy định. Đây là những câu hỏi sát với trải nghiệm hằng ngày của học sinh, giáo viên và gia đình.
Quy mô thay đổi khiến việc đánh giá càng cần cụ thể: theo Chỉ thị 32/CT-TTg, số cơ sở giáo dục của tỉnh giảm từ 1.292 xuống 717, tức giảm 575 cơ sở, tương đương 44,5%. Sắp xếp có thể giúp tập trung nguồn lực, nhưng con số giảm không tự chứng minh mạng lưới mới phù hợp. Đoàn yêu cầu làm rõ hiệu quả sau sắp xếp, quỹ đất giáo dục đáp ứng bao nhiêu phần trăm nhu cầu, ngân sách hằng năm được phân bổ thế nào và tỉnh có thể huy động thêm nguồn lực nào. Đó là cách tiếp cận đúng: đo cải cách bằng khả năng tiếp cận trường học và điều kiện dạy học, không chỉ bằng số cơ sở đã đóng hoặc sáp nhập.
Chương trình phổ thông đặt ra câu hỏi về sách giáo khoa và quản lý
Các vấn đề về sách giáo khoa không thể tách khỏi cách chương trình phổ thông được thực hiện trong lớp học. Tại buổi làm việc, đoàn giám sát và tỉnh trao đổi về bất cập trong triển khai chương trình sách giáo khoa, biên soạn và thực hiện chương trình giáo dục địa phương, cũng như tiến độ xây dựng cơ sở dữ liệu ngành và những vướng mắc phát sinh. Đoàn cũng yêu cầu làm rõ kết quả lựa chọn sách qua các năm học và năng lực quản lý nhà nước về giáo dục ở cấp xã sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Những nội dung này cần được xem như một chuỗi trách nhiệm: lựa chọn tài liệu phải có căn cứ, triển khai phải theo sát điều kiện từng trường, còn dữ liệu phải đủ để nhận diện nơi nào đang thiếu hỗ trợ.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Hải Giang kiến nghị có thể tổ chức hội thảo, diễn đàn để giáo viên giàu kinh nghiệm và phụ huynh tham gia góp ý rộng rãi về việc lựa chọn sách giáo khoa. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, bởi phản hồi từ người trực tiếp dạy và học có thể giúp quyết định bám sát thực tế hơn. Tuy nhiên, tham vấn chỉ có ý nghĩa nếu ý kiến được tiếp nhận minh bạch và gắn với quy trình lựa chọn rõ ràng. Tỉnh cũng cần nối các góp ý ấy với chương trình giáo dục địa phương, dữ liệu ngành và hỗ trợ cho trường khó khăn. Nếu thiếu liên kết này, việc đổi sách hay hoàn thiện chương trình có nguy cơ dừng ở thủ tục thay vì cải thiện chất lượng giờ học.
Cơ sở vật chất và nhân lực phải được tính theo địa bàn
Bài toán mạng lưới trường lớp ở Gia Lai không thể giải bằng một công thức áp dụng đồng đều. Tỉnh có 135 xã, phường; 93 thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, còn học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04%. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông và địa hình phức tạp cùng điều kiện kinh tế - xã hội không đồng đều gây khó cho việc bố trí trường lớp, giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất. Vì vậy, yêu cầu của đoàn về thiếu hoặc thừa phòng học, sĩ số vượt chuẩn và dạy ghép cần được trả lời theo từng cấp học, từng khu vực, thay vì chỉ bằng số liệu tổng hợp toàn tỉnh. Một trường được giữ lại ở nơi bị chia cắt có thể quan trọng hơn hiệu quả sáp nhập tính trên giấy.
Tỉnh cho biết quá trình sắp xếp ưu tiên hợp nhất trường ở địa bàn thuận lợi, quy mô nhỏ, đồng thời giữ các điểm trường thiết yếu tại nơi bị chia cắt để học sinh không gián đoạn việc học. Cùng với đó, Gia Lai triển khai xây dựng bảy trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại các xã Ia Mơ, Ia Púch, Ia Pnôn, Ia Nan, Ia Dom, Ia Chia và Ia O. Đoàn giám sát đặt vấn đề cần khảo sát nhu cầu thực tế trước khi phê duyệt, làm rõ điều chỉnh so với kế hoạch ban đầu và đánh giá hiệu quả triển khai. Đây là yêu cầu thiết yếu: công trình chỉ đáng giá khi phù hợp nhu cầu, có nhân lực vận hành và cải thiện được điều kiện học tập.
Hỗ trợ học sinh phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Những kết quả tích cực của giáo dục Gia Lai cho thấy địa phương có nền tảng để tiếp tục cải thiện: tỷ lệ học sinh tiểu học hoàn thành trở lên đạt 96,82%-98,73%; tỷ lệ tốt nghiệp THPT là 99,32% năm 2025 và 98,38% năm 2026. Số giải học sinh giỏi quốc gia tăng từ 101 lên 120 giữa hai năm học được nêu trong báo cáo. Nhưng thành tích chung không thể thay cho câu trả lời về chênh lệch cơ hội giữa các vùng. Học sinh THPT xã đảo Nhơn Châu học ở đất liền được hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà, chi phí học tập và tiền đò 1.646.000 đồng mỗi học sinh mỗi tháng; trẻ mầm non thuộc diện quy định ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi được hỗ trợ tiền ăn trưa cùng các khoản khác theo quy định. Những chính sách này cần được duy trì và đánh giá bằng mức độ tiếp cận thực tế.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Hải Giang xác định phát triển giáo dục phổ thông, kiên cố hóa trường lớp, nâng chất lượng cơ sở vật chất và thiết bị dạy học, bảo đảm cơ hội cho học sinh vùng khó khăn là nhiệm vụ trọng tâm. Để cam kết ấy có sức nặng, tỉnh cần làm rõ những bất cập đã nhận diện, giải pháp khắc phục, nguồn ngân sách và chuyển biến sau triển khai; đồng thời nắm bắt tâm tư của giáo viên, cán bộ khi mạng lưới trường học thay đổi. Kết luận của đợt giám sát nên hướng tới trách nhiệm cụ thể cho từng khâu: sách giáo khoa, hạ tầng, nhân lực và quản lý cấp cơ sở. Phát triển giáo dục chỉ bền vững khi cải cách hành chính đi cùng lớp học tốt hơn và cơ hội học tập công bằng hơn.
