Thỏa thuận giải giáp Hamas: bước ngoặt được tuyên bố cho Gaza
Thỏa thuận giải giáp Hamas ở Gaza, do Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố, là một khuôn khổ ngoại giao đặt mục tiêu giải giáp hoàn toàn các nhóm vũ trang, tái cấu trúc quản trị Gaza dưới một chính quyền Palestine kỹ trị mới, song song với việc rút quân Israel và triển khai lực lượng ổn định quốc tế để bảo đảm an ninh và trật tự cho vùng đất vốn bị chiến tranh tàn phá này. Quan điểm đầu tiên cần khẳng định: đây là một bước ngoặt được tuyên bố, chứ chưa phải bước ngoặt đã xảy ra. Trump gọi đây là “thỏa thuận lịch sử” khi Hamas đồng ý giải giáp và chuyển giao quyền quản lý Dải Gaza cho một chính quyền kỹ trị Palestine mới trong khuôn khổ có Mỹ, Ai Cập, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian. Nhưng thực tế trên mặt đất, Gaza vẫn là vùng xung đột nóng, và mọi lời hứa ngoại giao chỉ có ý nghĩa khi được biến thành cơ chế kiểm soát vũ khí, quyền lực và an ninh cụ thể. Theo lộ trình được rò rỉ, quá trình Hamas giải giáp Gaza gồm loại bỏ toàn bộ đường hầm, kho chứa và cơ sở sản xuất vũ khí; mọi vũ khí hạng nặng và hạng nhẹ nằm dưới kiểm soát hoàn toàn của Ủy ban Quốc gia về Quản lý Gaza (NCAG) cùng Lực lượng Ổn định Quốc tế, dựa trên nguyên tắc "Một chính quyền, một luật pháp, một vũ khí". Trên giấy tờ, đó là mô hình nhà nước bình thường. Trong thực tế Gaza, đó là tham vọng cực lớn, bị đe dọa bởi nghi ngờ của Israel, điều kiện của Hamas và sức ép khu vực lẫn nội bộ Palestine.
Khung quản trị mới cho Gaza: cơ hội tái thiết hay công thức bất ổn?
Nếu được triển khai, thỏa thuận này sẽ thay đổi tận gốc cấu trúc quyền lực ở Gaza: Hamas rút khỏi vai trò lực lượng vũ trang thống trị, nhường chỗ cho một chính quyền Palestine mới mang màu sắc kỹ trị, dưới chiếc ô giám sát của NCAG và Lực lượng Ổn định Quốc tế. Dù được quảng bá là trung lập và chuyên nghiệp, khung quản trị đó phản ánh rõ ràng Chính sách Trung Đông Trump: ưu tiên kiểm soát an ninh, giảm vai trò các lực lượng vũ trang phi nhà nước, và trói Gaza vào một cơ chế an ninh đa quốc gia do Washington cấu trúc. Về lý thuyết, Hamas giải giáp Gaza mở ra cơ hội hiếm hoi để xây dựng một trật tự "hậu Hamas vũ trang" – nơi cảnh sát Palestine mới, thay vì các nhóm quân sự, quản lý an ninh, còn Israel sẽ từng bước rút quân khỏi Gaza. Nhưng Hamas không chấp nhận vô điều kiện: tổ chức này gắn việc giải giáp với yêu cầu Israel chấm dứt hoạt động quân sự và hoàn tất rút quân, trong khi phía Israel chưa xác nhận hoặc chấp thuận các điều khoản. Ảnh hưởng với thỏa thuận Palestine Israel vì thế hai chiều: một mặt, nó đưa khái niệm "một vũ khí" vào trung tâm giải pháp; mặt khác, nó có nguy cơ tái sản sinh một cơ cấu ủy trị mới, nơi người Palestine tiếp tục chịu sự quyết định từ bên ngoài. Câu hỏi lớn là liệu người dân Gaza có đủ niềm tin vào một chính quyền kỹ trị được kiến tạo từ Camp David và các thủ đô khu vực, chứ không phải từ chính xã hội Palestine.
Camp David và tình hình Iran–Mỹ: thỏa thuận Gaza trong chiến lược rộng hơn
Cuộc họp Nội các tại Trại David mà Trump triệu tập ngày 31/7 không chỉ nói về Gaza mà đặt thỏa thuận Hamas giải giáp Gaza vào bức tranh rộng hơn của tình hình Iran Mỹ. Sau nhiều tháng giao tranh và đàm phán, xung đột với Iran đã bước sang tháng thứ sáu, kéo giá nhiên liệu tăng cao và trở thành ưu tiên đối ngoại trước bầu cử giữa nhiệm kỳ. Việc chọn Trại David – biểu tượng cho các thỏa thuận Trung Đông trước đây – là thông điệp: Washington muốn biến sáng kiến Gaza thành một mảnh ghép trong chiến lược cô lập các mạng lưới vũ trang có liên hệ với Tehran. Các cơ quan tình báo Mỹ cho rằng Iran, thông qua một số quan chức thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đã hối thúc Hamas kéo dài đàm phán thay vì sớm chấp nhận thỏa thuận. Nếu đánh giá này đúng, Gaza trở thành bàn cờ nơi Chính sách Trung Đông Trump dùng hòa giải và giải giáp để cắt bớt ảnh hưởng của Iran, đồng thời vẫn để ngỏ khả năng biện pháp quân sự nếu đàm phán với Tehran thất bại. Chính vì liên thông với hồ sơ Iran, thỏa thuận Gaza không phải một nỗ lực nhân đạo trung lập, mà là công cụ chiến lược. Điều này có thể đem lại sự nhất quán trong chính sách đối với các nhóm vũ trang, nhưng cũng khiến người Palestine dễ bị biến thành con bài trong cuộc mặc cả Mỹ–Iran, thay vì là chủ thể của quá trình xây dựng hòa bình và nhà nước.
Những rào cản triển khai và tác động khu vực
Trên thực tế, triển khai thỏa thuận Hamas giải giáp Gaza đang vấp vào một loạt rào cản: Hamas đặt điều kiện rõ ràng với Israel, Israel chưa đưa ra xác nhận chính thức, trong khi truyền thông Mỹ nhấn mạnh việc thực thi còn "nhiều trở ngại". Một nguồn tin chính trị Israel cho rằng đề xuất hiện tại chưa đáp ứng yêu cầu giải giáp hoàn toàn Hamas và phi quân sự hóa Gaza – điều kiện tiên quyết mà Tel Aviv đặt lên bàn. Giữa hai lập trường này là một lộ trình với hàng loạt bước kỹ thuật cực kỳ khó: loại bỏ đường hầm, kho chứa, cơ sở sản xuất vũ khí và đưa toàn bộ vũ khí dưới kiểm soát NCAG. Trong khi các bên bàn về tương lai, bạo lực vẫn diễn ra: dù có lệnh ngừng bắn, các đợt tấn công của Israel ngày 30.7 đã làm ít nhất 4 người thiệt mạng, bao gồm 2 trẻ em. Con số nhỏ nhưng là lời nhắc tàn nhẫn rằng mọi mô hình hòa bình đều vô nghĩa nếu không kèm cơ chế bảo vệ dân thường ngay lập tức. Đáng chú ý, Cairo được cho là sắp tổ chức cuộc họp giữa các bên trung gian để thảo luận triển khai giai đoạn hai kế hoạch hòa bình 20 điểm của Trump. Ở cấp khu vực, sáng kiến Gaza cùng các cuộc họp về Iran cho thấy một cấu trúc mới: Trung Đông trở thành không gian nơi Mỹ tìm cách kết hợp thỏa thuận Palestine Israel với sức ép lên Tehran. Điều này có thể tạo ra liên minh tạm thời giữa Washington và một số nước Arab, nhưng cũng có nguy cơ khóa tiến trình hòa bình Palestine vào logic đối đầu Iran Mỹ, khiến mỗi bước đàm phán tại Gaza đều phải trả lời trước ưu tiên chiến lược của Nhà Trắng hơn là nhu cầu sống còn của người dân Palestine.
Kết luận: Thỏa thuận Trump mở đường, nhưng không tự tạo hòa bình
Nhìn tổng thể, thỏa thuận Hamas giải giáp Gaza mà Trump tự tin gọi là "lịch sử" là một nỗ lực tái định hình cả cấu trúc an ninh lẫn chính trị của Gaza: giải giáp Hamas, lập chính quyền kỹ trị, đưa vũ khí vào tay một cơ quan quốc gia mới dưới giám sát quốc tế, rồi từng bước rút quân Israel. Điểm mạnh của khuôn khổ này là nó đặt vấn đề vũ khí và quản trị vào cùng một lộ trình, thay vì xem ngừng bắn là mục tiêu cuối cùng. Tuy nhiên, những cuộc họp Nội các tại Trại David cho thấy chính quyền Trump nhìn Gaza qua lăng kính tình hình Iran Mỹ: thỏa thuận Palestine Israel không còn là hồ sơ tách biệt, mà bị gắn chặt vào cạnh tranh với Tehran. Đó là lý do tất cả bên liên quan – từ Hamas, Israel đến các nước trung gian – đều hành xử thận trọng, thậm chí nghi ngờ. Hòa bình bền vững đòi hỏi ba điều kiện mà thỏa thuận hiện tại chưa chứng minh: cam kết dài hạn của Israel về rút quân và chấm dứt bạo lực, quyết định nội bộ của người Palestine về mô hình nhà nước hậu Hamas, và sự tách bạch tương đối giữa chiến lược Gaza với xung đột Iran Mỹ. Thỏa thuận của Trump mở một cánh cửa, nhưng không tự biến nó thành lối đi. Trung Đông đã chứng kiến quá nhiều văn kiện hòa bình không gắn được với thực tế. Nếu khuôn khổ giải giáp này lặp lại điều đó, người dân Gaza sẽ tiếp tục sống trong vùng xám: giữa những cuộc họp Camp David mang tính biểu tượng và tiếng nổ của bom đạn tại các khu dân cư.
