Một nhà khoa học ra đi và thông điệp ở lại
Nhà rùa học Hà Đình Đức là PGS.TS, nhà nghiên cứu động vật học gắn bó hơn ba thập kỷ với rùa Hồ Gươm, người đã biến công trình khoa học về loài rùa huyền thoại thành chất xúc tác mạnh mẽ cho ý thức bảo tồn thiên nhiên Hà Nội trong cộng đồng, từ giảng đường đại học đến những người dân bình thường quanh hồ.
Ngày 7/8/2026, PGS.TS Hà Đình Đức qua đời, hưởng thọ 87 tuổi, sau thời gian điều trị tại Bệnh viện Hữu Nghị vì đột quỵ, biến chứng hô hấp và u gan. Sự ra đi lúc 4h45 sáng, trong vòng tay gia đình, khép lại một đời nghiên cứu nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi cho Hà Nội: chúng ta sẽ tiếp tục di sản ấy như thế nào. Ông không chỉ để lại những con số ấn tượng – hơn 30 năm theo dõi rùa Hồ Gươm – mà còn để lại một mô hình sống: nhà khoa học không đứng ngoài các vấn đề của thành phố, mà dấn thân, lên tiếng và chịu trách nhiệm.
Ba mươi năm soi bóng rùa Hồ Gươm: khoa học gắn với huyền thoại
Cơ duyên của nhà rùa học Hà Đình Đức với rùa Hồ Gươm bắt đầu năm 1991, khi ông lần đầu tận mắt thấy "cụ" rùa nổi trên mặt nước. Từ khoảnh khắc ấy, ông biến tò mò của một nhà khoa học thành lời thề nghề nghiệp: phải hiểu cho bằng được sinh học, tập tính và môi trường sống của sinh vật gắn với truyền thuyết trả gươm. Trong hơn ba thập kỷ, ông kiên trì quan sát, ghi chép, chụp ảnh và thu thập tư liệu về rùa Hồ Gươm, biến mặt hồ giữa trung tâm Hà Nội thành phòng thí nghiệm ngoài trời dài hơi nhất của đời mình.
Từ 6 công trình nghiên cứu cấp quốc gia về Hồ Gươm đến khoảng 200 bài nghiên cứu, bài viết về rùa Hồ Gươm, ông không tách rời huyền thoại khỏi dữ liệu khoa học. Ngược lại, ông dùng huyền thoại để kéo công chúng đến với khoa học, rồi dùng khoa học để bảo vệ phần linh thiêng của thành phố. Câu chuyện cứu chữa "cụ" rùa năm 2011, sau 100 ngày điều trị thành công và được bình chọn là sự kiện môi trường nổi bật của năm, cho thấy ông chấp nhận cả áp lực dư luận lẫn nghi ngờ chuyên môn để bảo vệ một cá thể duy nhất – bởi với ông, đó là biểu tượng sống của Hà Nội.
Từ nghiên cứu động vật học đến bảo tồn thiên nhiên Hà Nội
Điều làm nên khác biệt của PGS.TS Hà Đình Đức không nằm ở chỗ ông là chuyên gia về một loài rùa, mà ở cách ông biến nghiên cứu động vật học thành hành động cụ thể cho bảo tồn thiên nhiên Hà Nội. Những công trình của ông đã đưa hình ảnh rùa Hồ Gươm ra với giới khoa học và công chúng, đồng thời nâng cao nhận thức về việc bảo vệ hệ sinh thái và các loài động vật quý hiếm. Di sản quan trọng nhất ở đây không phải một danh mục loài hay một bộ sưu tập ảnh đồ sộ, mà là một cộng đồng đô thị dần hiểu rằng sinh vật hoang dã không phải chi tiết phụ trong bức tranh phát triển.
Không giới hạn ở Hồ Gươm, ông khảo sát và nghiên cứu nhiều loài quý, từ bò xám ở Đắk Lắk đến các loài khỉ miền Bắc, cùng cộng tác với nhiều chuyên gia quốc tế. Theo các tài liệu khoa học, "ông là một giảng viên sinh học cao cấp, đồng thời tham gia nhiều sáng kiến khoa học, môi trường và văn hóa tại Thủ đô". Cách ông đi từ cánh rừng Cúc Phương đến lòng hồ giữa phố cho thấy một nguyên tắc: bảo tồn phải nhìn cả mạng lưới – từ rừng núi xa xôi tới mảng xanh cuối cùng giữa bê tông.
Biến tình yêu Hà Nội thành chính sách và ký ức đô thị
Dù sinh ra ở Thanh Hóa, PGS.TS Hà Đình Đức lựa chọn Hà Nội như quê hương tinh thần. Ông từng nói ông muốn "biến tình yêu ấy thành những việc làm vì Hà Nội". Và ông làm điều đó theo cách một nhà khoa học có thể: đề xuất, kiến nghị, kiên trì đấu tranh cho từng biểu tượng không gian. Từ việc đề xuất lấy ngày vua Lê đăng quang tại điện Kính Thiên (15 tháng Tư âm lịch) làm ngày lễ hội của Hà Nội, đến ý tưởng mốc "Hà Nội Km 0" ở hồ Gươm, hay đề nghị đặt tên phố Đào Cam Mộc nhân dịp 1000 năm Thăng Long – ông dùng hiểu biết lịch sử, sinh thái để viết thêm tầng nghĩa cho bản đồ thành phố.
Những động thái ấy cho thấy ông hiểu rằng bảo tồn thiên nhiên Hà Nội không thể tách khỏi bảo tồn ký ức và không gian công cộng. Rùa Hồ Gươm, cây xanh, di tích và tên phố cùng nằm trong một hệ sinh thái văn hóa. Khi ông lên tiếng trước mọi nguy cơ xâm phạm văn hóa, lịch sử, kiến trúc của Thủ đô, đó không chỉ là nỗi lo của một công dân lớn tuổi, mà là nhãn quan của một nhà khoa học đô thị: phá đi một biểu tượng là phá cả mạch kết nối cộng đồng với vùng đất mình sống.
Di sản khoa học đại chúng và trách nhiệm thế hệ sau
Nếu chỉ nhìn PGS.TS Hà Đình Đức như một chuyên gia về rùa Hồ Gươm, ta sẽ bỏ lỡ bài học quan trọng nhất: ông là tấm gương về khả năng phổ biến khoa học. Hầu như mọi hãng thông tấn lớn trên thế giới khi quan tâm đến rùa Hồ Gươm đều tìm đến ông phỏng vấn, bởi ông biết nói về một cá thể rùa theo cách ai cũng có thể hiểu và cảm. Tại gia đình, người thân kể rằng ông có thể trò chuyện về rùa cả ngày, và cuộc trò chuyện chỉ kéo dài hơn nếu người đối diện sẵn lòng nghe. Tình yêu đó lây lan, biến một chủ đề chuyên môn hẹp thành câu chuyện chung của thành phố.
Di sản của nhà rùa học Hà Đình Đức cho thấy khoa học chỉ phát huy sức mạnh khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm để chạm tới cộng đồng. Khi ông cùng nhóm nhà khoa học tham gia cứu chữa rùa Hồ Gươm và được trao giải thưởng vì tình yêu Hà Nội, rồi được vinh danh là Công dân Thủ đô ưu tú, đó là sự thừa nhận rằng tri thức có thể định hình trách nhiệm công dân. Phần còn lại thuộc về chúng ta: nếu coi rùa Hồ Gươm, hồ nước, hàng cây là tài sản chung, ta phải tiếp tục kể các câu chuyện khoa học một cách dễ hiểu, kiên trì lên tiếng trước mỗi đe dọa và biến tình yêu thành hành động – như cách ông đã làm cả đời.
