Gốm Bát Tràng trước ngã rẽ: từ làng nghề truyền thống đến dòng quà tặng cao cấp
Gốm Bát Tràng cao cấp trong định hướng mới là những sản phẩm gốm sứ thủ công Hà Nội vừa giữ trọn bản sắc làng nghề, vừa được thiết kế lại để đáp ứng nhu cầu quà tặng hiện đại, từ hình thức, công năng đến câu chuyện văn hóa kèm theo. Ngày 10-8, tại làng nghề Bát Tràng, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức Hội thảo chuyên đề “Đổi mới sáng tạo trong thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội năm 2026” với nhóm sản phẩm gốm sứ. Đây không phải một sự kiện mang tính nghi lễ, mà là bước báo hiệu cuộc tái định vị: đưa gốm Bát Tràng bước ra khỏi cuộc đua giá rẻ để tiến vào sân chơi thiết kế gốm quà tặng giá trị. Thông điệp quan trọng ở đây là: nếu không đổi mới sáng tạo gốm, làng nghề sẽ bị mắc kẹt trong vai trò “xưởng gia công” cho những thương hiệu khác, ngay trên chính di sản của mình.
Điểm yếu thiết kế: “kho báu” văn hóa nhưng đang bán theo kiểu hàng đại trà
Nghịch lý lớn nhất của gốm sứ thủ công Hà Nội là kỹ thuật tinh xảo, nhưng sản phẩm vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng nguyên liệu và giá thành, chưa khai thác hết chiều sâu văn hóa và giá trị thương hiệu. Với Bát Tràng, điều này càng khó chấp nhận khi làng nghề đang sở hữu một “kho báu” văn hóa, kỹ thuật và đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm. Thế nhưng, như Nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn thẳng thắn, các hộ sản xuất quà tặng vẫn “làm theo cách tương đối giống nhau” dù nhu cầu ấm chén, bát đĩa, bình hoa cho hội nghị, hội thảo, lễ kỷ niệm là rất lớn. Đây là cách tự kéo mình xuống phân khúc trung bình, khi sản phẩm khó tạo dấu ấn. Đáng nói hơn, thiết kế và sáng tạo được chính người trong nghề thừa nhận là “điểm yếu lớn nhất hiện nay”. Nếu không xử lý điểm nghẽn này, mọi nỗ lực xây dựng gốm Bát Tràng cao cấp chỉ là khẩu hiệu.
Đổi mới sáng tạo gốm: không phải đoạn tuyệt truyền thống mà là “dịch” di sản sang ngôn ngữ mới
Điểm đáng mừng là tại hội thảo, khái niệm đổi mới sáng tạo gốm đã được định vị rõ: không phải rời xa truyền thống, mà là dùng ngôn ngữ mới để chuyển tải những giá trị di sản. Từ những ý kiến tại hội thảo có thể thấy, đổi mới sáng tạo không có nghĩa là rời xa truyền thống; đó là cách để các giá trị hun đúc qua nhiều thế hệ được chuyển tải bằng ngôn ngữ mới, phù hợp hơn với nhu cầu thị trường hiện đại. Bộ sản phẩm “12 con giáp” được giới thiệu như một thử nghiệm thiết kế gốm quà tặng: vẫn dựa trên biểu tượng quen thuộc trong văn hóa, nhưng được thu nhỏ, tinh gọn, phù hợp để tặng trong các dịp lễ, sự kiện. Quan trọng hơn, nhiều ý kiến nhấn mạnh yếu tố hoa văn, hội họa như kênh kể chuyện văn hóa, biến từng chiếc bình, tách trà thành “bản đồ” thu nhỏ của lịch sử, tín ngưỡng, lối sống người Việt. Khi đó, giá trị sản phẩm không nằm ở đất, men, mà ở câu chuyện gắn kèm.
Chiến lược quà tặng cao cấp: cân bằng bản sắc với thẩm mỹ đương đại và tính tiện dụng
Muốn tiến vào phân khúc quà tặng cao cấp, Bát Tràng không thể chỉ “đẹp theo kiểu Bát Tràng”. Ông Phạm Văn Mai nhấn mạnh, quà tặng phải là sự kết tinh văn hóa, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống với đổi mới sáng tạo, đưa bản sắc vào thiết kế để tăng “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt. Điều này đặt ra yêu cầu kép: một bên là tính xác thực di sản, bên kia là thẩm mỹ đương đại. Thêm vào đó, chuyên gia thủ công mỹ nghệ Vũ Hy Thiều cảnh báo: một sản phẩm dù đẹp nhưng quá lớn, quá nặng sẽ khó trở thành quà tặng, đặc biệt với khách quốc tế; ông từng chứng kiến khách phải bỏ lại bình gốm lớn tại khách sạn vì không thể mang lên máy bay. Nói cách khác, thiết kế gốm quà tặng phải tính đến kích thước, trọng lượng, bao bì, khả năng đóng gói, chứ không thể chỉ chú ý tới hoa văn và men.
Cuộc thi thiết kế và cơ hội mới: từ làng nghề địa phương tới “đại sứ văn hóa” quốc tế
Bước đi chiến lược hiện nay là tổ chức cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm gốm Bát Tràng. Chủ tịch Hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội Hà Thị Vinh cho biết, thời gian tới, người làm gốm Bát Tràng sẽ tổ chức cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm; đây vừa là nơi tìm mẫu mã mới, vừa là “đòn bẩy” nhận thức sáng tạo. Dự kiến đầu tháng 9-2026, cuộc thi này sẽ được kết nối với các chương trình hàng thủ công mỹ nghệ khác của thành phố. Trong bối cảnh Hà Nội hiện có 337 làng nghề được công nhận, tạo việc làm cho gần 800 nghìn lao động nông thôn và doanh thu trên 25 nghìn tỷ đồng, sản phẩm đã xuất khẩu tới hơn 90 quốc gia, nếu Bát Tràng tái định vị thành công, làng nghề có thể mở thêm dòng doanh thu từ quà tặng cao cấp, thay vì phụ thuộc vào đơn hàng gia công. Khi gốm Bát Tràng được đầu tư đúng vào thiết kế và công nghệ, sản phẩm sẽ không chỉ là vật dụng sinh hoạt, mà trở thành “đại sứ văn hóa” kể câu chuyện Hà Nội và Việt Nam ra thế giới.
