Tái định vị Bát Tràng: gốm không chỉ là chiếc bát, đó là câu chuyện quà tặng
Gốm Bát Tràng là dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội có lịch sử hàng trăm năm, đang chuyển mình từ hàng gia dụng phổ thông sang quà tặng gốm truyền thống và gốm Bát Tràng cao cấp, với trọng tâm là thiết kế gốm sứ hiện đại gắn với câu chuyện văn hóa. Ngày 10-8, tại làng nghề Bát Tràng, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức hội thảo chuyên đề về đổi mới sáng tạo trong thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội với nhóm sản phẩm gốm sứ. Ở đó, câu chuyện không chỉ là sửa vài họa tiết; đó là quyết định sống còn: hoặc Bát Tràng bước lên phân khúc quà tặng giá trị, hoặc tiếp tục bị cuốn vào cuộc đua giá với gốm sản xuất đại trà. Nhu cầu quà tặng từ các hội nghị, hội thảo, lễ kỷ niệm đang rất lớn và tạo thêm việc làm cho người dân; nếu Bát Tràng không nhanh, phân khúc này sẽ thuộc về những nhà máy vô hồn.
Thách thức thiết kế: kỹ thuật tinh xảo nhưng tư duy vẫn "bán theo ký"
Nghề gốm Bát Tràng đang gặp nghịch lý: kỹ thuật tinh xảo nhưng sản phẩm vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng nguyên liệu và giá thành, chưa phát huy hết chiều sâu văn hóa và giá trị thương hiệu. Nghệ nhân và doanh nghiệp làm gần như cùng một kiểu ấm chén, bát đĩa, bình hoa, chỉ thay men và hoa văn nhẹ nhàng rồi hy vọng thị trường nhận ra sự khác biệt. Điều này biến một làng nghề giàu di sản thành nhà cung ứng đơn điệu trong chuỗi cung gốm sứ. Trong bối cảnh Hà Nội có 337 làng nghề được công nhận, tạo việc làm cho gần 800 nghìn lao động và doanh thu trên 25 nghìn tỷ đồng, việc Bát Tràng đứng yên là một lựa chọn nguy hiểm. Cạnh tranh nội vùng đã khốc liệt, chưa nói tới gốm công nghiệp rẻ và đồng bộ từ nhiều nơi. Nếu chỉ chăm chăm giữ kỹ thuật đốt lò mà bỏ qua tư duy thiết kế, Bát Tràng sẽ bị biến thành "xưởng gia công di sản" cho các thương hiệu khác.
Thiết kế gốm sứ hiện đại: quà tặng phải nhỏ gọn, kể được chuyện và dùng được
Muốn bước vào phân khúc gốm Bát Tràng cao cấp, việc cải tiến thiết kế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết. Các nghệ nhân thừa nhận thiết kế và sáng tạo là điểm yếu lớn nhất, nhất là khi hướng tới sản phẩm quà tặng. Một bộ ấm chén hay tượng linh vật đẹp nhưng cồng kềnh, nặng nề, sẽ khó trở thành quà tặng gốm truyền thống hấp dẫn cho khách quốc tế; đã có trường hợp du khách phải bỏ lại bình gốm lớn tại khách sạn vì không mang lên máy bay được. Quà tặng ngày nay cần ba yếu tố: nhỏ gọn – để di chuyển; tiện dụng – để người nhận dùng hàng ngày; và có câu chuyện – để người tặng có cái để kể. Bộ sản phẩm "12 con giáp" mới của làng cho thấy nỗ lực kể chuyện bằng hình tượng quen thuộc, nhưng nếu dừng ở việc minh họa con vật mà thiếu câu chuyện về văn hóa Hà Nội, lịch sử Bát Tràng, thì vẫn chỉ là đồ lưu niệm bắt mắt chứ chưa chạm đến phân khúc quà tặng giá trị.
Giữ hồn truyền thống trong khung thiết kế mới: khó nhưng không thể né
Điều đáng mừng là giới làm nghề đã hiểu rằng đổi mới sáng tạo không đồng nghĩa rời xa truyền thống; đó là dùng ngôn ngữ mới để chuyển tải giá trị di sản. Nói cách khác, thiết kế gốm sứ hiện đại không phá bỏ men cổ, hoa văn truyền thống, mà sắp xếp lại hình khối, tỷ lệ, công năng để phù hợp lối sống hôm nay. Theo các ý kiến, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống với đổi mới sáng tạo, đưa bản sắc văn hóa vào thiết kế để tăng sức cạnh tranh và sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam. Nếu kết nối được kỹ thuật, câu chuyện làng nghề và tư duy thiết kế hiện đại cùng truyền thông số, mỗi món quà gốm Bát Tràng có thể trở thành một "đại sứ" kể về Hà Nội và Việt Nam, thay vì chỉ là chiếc cốc men trắng vô danh. Nhưng để làm được, không thể chỉ trông vào vài "ngôi sao" nghệ nhân; cần hệ sinh thái: câu lạc bộ nghệ nhân, xưởng sáng tạo mẫu, lớp tập huấn, và quan trọng hơn là cơ chế mặt bằng để người trẻ có chỗ thử nghiệm.
Cuộc thi thiết kế và cuộc đua mới: Bát Tràng có dám đặt mình ở phân khúc cao?
Thay đổi tư duy là bước đầu, nhưng phải có sân chơi để biến tư duy thành sản phẩm cụ thể. Bát Tràng đang được giao vai trò tiên phong với cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm gốm, dự kiến kết nối với các chương trình thủ công mỹ nghệ của thành phố vào đầu tháng 9-2026. Đây không chỉ là cuộc thi kiểu phong trào; nếu làm nghiêm túc, nó là cuộc tuyển chọn ngôn ngữ thiết kế mới cho cả làng nghề. Thành phố đã xác định rõ hướng đi: phát triển thủ công mỹ nghệ Hà Nội gắn với bảo tồn làng nghề gốm, du lịch làng nghề và thương mại điện tử. Câu hỏi là, Bát Tràng sẽ dùng cuộc thi để chào hàng vài mẫu quà tặng gốm truyền thống cho các hội nghị, hay dám đặt mục tiêu xây dựng dòng sản phẩm gốm Bát Tràng cao cấp thực sự, với câu chuyện, tiêu chuẩn bao bì, trải nghiệm đồng bộ? Nếu câu trả lời là vế sau, Bát Tràng không chỉ giữ được làng nghề, mà còn có thể đặt lại luật chơi trước gốm sản xuất hàng loạt: ai kể chuyện văn hóa hay hơn, người đó thắng.
