Từ gốm làng nghề tới quà tặng gốm sứ: cuộc tái định vị không thể trì hoãn
Định hướng cao cấp của gốm Bát Tràng là chiến lược biến sản phẩm làng nghề từ vật dụng sinh hoạt giá rẻ, cạnh tranh bằng nguyên liệu và giá thành, thành dòng quà tặng gốm sứ giàu câu chuyện, đề cao thiết kế gốm truyền thống nhưng được sáng tạo lại để gia tăng giá trị cảm xúc và văn hóa trong phân khúc tặng biếu hiện đại.
Tại hội thảo chuyên đề về đổi mới sáng tạo trong thiết kế sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội với nhóm gốm sứ diễn ra ngày 10/8, nhiều đại biểu đã thẳng thắn chỉ ra rằng sản phẩm gốm sứ hiện nay vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng nguyên liệu và giá thành, chưa khai thác hết chiều sâu văn hóa và giá trị thương hiệu. Đây chính là nút thắt khiến gốm Bát Tràng khó bước lên phân khúc gốm sứ giá trị. Nếu tiếp tục đi theo lối mòn “càng rẻ càng tốt”, làng nghề sẽ mãi mắc kẹt ở vai trò nhà cung cấp hàng lưu niệm bình dân, thay vì trở thành nguồn quà tặng gốm sứ cao cấp có thể đại diện cho hình ảnh Việt Nam.
Thiết kế gốm truyền thống: khác biệt hay hòa tan trong sản xuất hàng loạt?
Để bước vào phân khúc quà tặng, điều yếu nhất của Bát Tràng hiện nay lại chính là điều đáng lẽ phải mạnh nhất: thiết kế. Nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn cho rằng dù nhu cầu quà tặng cho hội nghị, lễ kỷ niệm rất lớn, các hộ sản xuất vẫn làm theo cách “tương đối giống nhau”, thiếu dấu ấn riêng. Khi ai cũng làm một kiểu hoa văn, một kiểu dáng, khái niệm gốm Bát Tràng cao cấp sẽ chỉ là khẩu hiệu, không thành sản phẩm cụ thể.
Ông Đặng Đình Túc từ làng gốm Giang Cao cũng thừa nhận thiết kế và sáng tạo là điểm yếu lớn nhất hiện nay, còn thiếu mặt bằng cho nghiên cứu mẫu mã mới. Vấn đề không chỉ là có thêm vài bộ sưu tập chén dĩa men xanh hay vài dòng bình lễ hội, mà là tạo được “chữ ký” thiết kế cho từng gia đình, dòng họ như đề xuất của nghệ nhân Tô Thanh Sơn. Nếu không phân hóa rõ ràng, gốm Bát Tràng sẽ bị hòa tan trong biển sản phẩm na ná, khó được nhìn nhận là gốm sứ giá trị đúng nghĩa.
Quà tặng gốm sứ cho khách quốc tế: đẹp thôi chưa đủ, phải tiện dụng
Muốn gốm Bát Tràng trở thành quà tặng cao cấp cho khách quốc tế, làng nghề phải chấp nhận thay đổi từ tư duy đến kích cỡ sản phẩm. Chuyên gia thủ công mỹ nghệ, nguyên Viện trưởng Viện Mỹ nghệ Vũ Hy Thiều đặc biệt nhấn mạnh yếu tố tiện dụng của sản phẩm quà tặng, bởi đồ quá lớn, quá nặng thì khó có khả năng trở thành món quà được khách quốc tế lựa chọn.
Ông kể câu chuyện không mấy đẹp: nhiều khách nước ngoài phải bỏ lại những bình gốm lớn ở khách sạn vì không thể mang lên máy bay. Câu chuyện này cho thấy nếu chỉ chạy theo men màu, họa tiết mà quên yếu tố gọn nhẹ, dễ đóng gói, thì dù thiết kế gốm truyền thống có tinh xảo, sản phẩm vẫn thất bại trên thị trường quà tặng. Bộ sản phẩm “12 con giáp” – một dòng quà tặng gốm sứ mới của nghệ nhân Bát Tràng – là minh chứng cho hướng đi đúng: kích thước vừa tay, câu chuyện văn hóa rõ ràng, phù hợp bày biện lẫn mang theo.
Nhúng bản sắc vào thiết kế: điều kiện tiên quyết để gốm sứ giá trị ra đời
Quà tặng gốm sứ muốn bán được giá cao phải bán được “ý nghĩa”. Đại diện làng Bát Tràng, ông Phạm Văn Mai nhấn mạnh rằng một sản phẩm quà tặng không đơn thuần là vật phẩm trao tặng, mà còn là sự kết tinh của văn hóa. Nói cách khác, gốm sứ giá trị không được đo bằng độ dày mỏng của men, mà bằng mức độ kể được câu chuyện Việt Nam trên thân gốm.
Theo ông Mai, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống với đổi mới sáng tạo, đưa bản sắc văn hóa vào thiết kế để nâng cao “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam. Câu nói này là khung tư duy quan trọng cho mọi nhà xưởng Bát Tràng: đổi mới không phải là “đập đi làm lại”, mà là dùng ngôn ngữ thiết kế mới để truyền tải giá trị di sản. Khi bộ sưu tập chén dĩa men xanh hay tượng linh vật không chỉ đẹp, mà còn giải thích được vì sao họa tiết, hình dáng ấy gắn với Hà Nội hay với đời sống người Việt, lúc đó Bát Tràng mới thực sự bước lên sân chơi cao cấp.
Tương lai của gốm Bát Tràng: từ cuộc thi thiết kế đến “đại sứ văn hóa”
Điểm sáng là làng nghề đã bắt đầu hành động thay vì chỉ nói về đổi mới. Theo Chủ tịch Hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội Hà Thị Vinh, Bát Tràng sẽ tiên phong tổ chức cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm vào đầu tháng 9, mở ra sân chơi tìm kiếm mẫu mã mới và khai mở tư duy sáng tạo cho người làm nghề. Đây là bước đi cần thiết nếu Bát Tràng muốn có thế hệ sản phẩm gốm Bát Tràng cao cấp đủ sức cạnh tranh.
Ở tầm chính sách, đại diện ngành nông nghiệp Hà Nội đề nghị làng nghề tập trung vào xu hướng thiết kế mới, số hóa câu chuyện, nguồn gốc và giá trị sản phẩm, đồng thời tăng cường thương mại điện tử và truyền thông số. Nếu các nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp cùng biến những ý tưởng này thành sản phẩm cụ thể, gốm Bát Tràng sẽ không còn bị giới hạn ở vai trò đồ dùng hàng ngày, mà trở thành những “đại sứ văn hóa” kể câu chuyện của Hà Nội và Việt Nam ra thế giới.
