Đường sá chỉ có ý nghĩa khi mở được lối ra thị trường
Giao thông nông thôn là mạng lưới đường và cầu nối các khu dân cư với vùng sản xuất, dịch vụ thiết yếu và thị trường, qua đó quyết định người dân có thể vận chuyển hàng hóa, tiếp cận cơ hội và cải thiện thu nhập hay không. Với địa hình núi dốc, nhiều nơi xa trung tâm, Lào Cai không thể xem những con đường nhỏ là hạng mục phụ: chúng là điều kiện để nông sản, dịch vụ và du lịch đi xa hơn. Tỉnh hiện có hơn 15.000 km đường nông thôn, nhưng mới khoảng 73% được xây dựng; đường hẹp, mặt đường yếu và cầu xuống cấp vẫn cản trở xe chở hàng, nhất là mùa mưa. Sạt lở hay cống hỏng còn có thể cô lập cả khu dân cư, làm gián đoạn việc đến trường, khám chữa bệnh và lưu thông hàng hóa.
Vì thế, thước đo đúng không phải chỉ là thêm bao nhiêu kilômét đường, mà là đường có nối được vùng quế, chè, cây ăn quả với điểm thu gom, cơ sở chế biến và người mua hay không. Kết nối thuận tiện cũng giúp đưa du khách tới các điểm du lịch cộng đồng, tạo thêm nguồn thu ngoài nông nghiệp. Khi đường hẹp khiến xe tải khó vào vùng nguyên liệu, chi phí vận chuyển tăng và lợi ích từ sản xuất bị bào mòn. Đây là lý do đầu tư cần ưu tiên các tuyến có tác động rõ tới sinh kế, thay vì chạy theo số lượng công trình. Nông thôn mới Lào Cai sẽ vững hơn khi hạ tầng được đánh giá bằng cơ hội kinh tế và dịch vụ mà nó đem lại cho từng bản làng.
Người dân góp sức, nhưng sự đồng thuận phải đi cùng minh bạch
Hạ tầng không thể chờ hoàn toàn vào ngân sách: giai đoạn 2021–2025, người dân trong tỉnh đã đóng góp khoảng 1.380 tỷ đồng cho giao thông nông thôn, bên cạnh hiến đất, góp ngày công và phối hợp giải phóng mặt bằng. Đây là nguồn lực đáng kể, nhưng cũng là lời nhắc rằng huy động cộng đồng chỉ bền vững khi người dân thấy rõ lợi ích và được tham gia quyết định. Các khoản hỗ trợ, phần đóng góp dự kiến, phương án thi công và trách nhiệm của từng bên cần được công khai; việc hiến đất phải tự nguyện, không áp mức đóng góp đồng đều hay gây sức ép lên hộ khó khăn.
Bản Lùng cho thấy sự tham gia có thể làm thay đổi cả diện mạo lẫn nếp sống. Người dân góp 2.300 ngày công làm đường, nhà văn hóa và ngõ xóm; thêm 300 ngày công dựng 800 m bậc thang cùng sáu chòi ngắm cảnh. Họ còn đóng góp 60 triệu đồng làm 3 km điện chiếu sáng, với 65 cột đèn năng lượng mặt trời được lắp đặt. Những con số ấy không nên được đọc như một nghĩa vụ phải nhân rộng bằng mọi giá. Chúng có giá trị vì xuất phát từ phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân thụ hưởng. Đó là nền tảng để chương trình nông thôn mới gắn hạ tầng với sự tin cậy của cộng đồng.
Đường tốt cần đi cùng sinh kế có sức sống
Đường mới có thể giảm trở ngại vận chuyển, nhưng không tự tạo ra thu nhập nếu sản xuất vẫn manh mún hoặc thiếu đầu ra. Bởi vậy, sinh kế nông thôn phải được đặt ngang hàng với xây dựng hạ tầng: hỗ trợ chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp, tổ chức lại sản xuất và ứng dụng kỹ thuật để người dân khai thác tốt hơn đất đai. Ở xã Phúc Khánh, hướng đi này thể hiện qua chuyển đổi cơ cấu cây trồng và tổ chức sản xuất; nghề trồng dâu, nuôi tằm tại thôn Việt Tiến đem lại nguồn thu tương đối ổn định cho nhiều hộ. Khi kết nối đường bộ giúp nguyên liệu tới điểm thu mua, còn mô hình kinh tế tạo sản phẩm có giá trị, hai phần đầu tư mới bổ trợ cho nhau thay vì đứng riêng lẻ.
Bản Lùng từng đối mặt với đường đi khó, nhà tạm và sản xuất dựa chủ yếu vào nương rẫy, khiến thu nhập bấp bênh; việc đi lại, giao thương và tiếp cận y tế, giáo dục đều vất vả. Nay đường sạch, ánh sáng và các mô hình sinh kế góp phần mở thêm lựa chọn. Tuy vậy, chính quyền cần tiếp tục hỗ trợ sản xuất, tạo việc làm, đưa khoa học kỹ thuật vào thực tế và lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện địa phương. Bài học ở đây khá rõ: con đường là điều kiện mở cửa, còn năng lực sản xuất và thị trường mới quyết định người dân có thể bước qua cánh cửa ấy bằng một nguồn thu ổn định hay không.
Xóa lõm sóng là phần không thể thiếu của phát triển nông thôn
Một bản làng được nối đường nhưng không có kết nối thông tin vẫn bị hạn chế cơ hội học tập, dịch vụ công và kinh doanh. Sau đợt sắp xếp địa giới hành chính ngày 1/7/2025, tỉnh ghi nhận các thôn chưa có sóng di động và các thôn sóng yếu; đến cuối năm 2025, số thôn chưa có sóng được giảm còn ba, còn 16 thôn sóng yếu. Tỉnh đặt mục tiêu khôi phục phủ sóng tại toàn bộ thôn, bản vào cuối tháng 10/2026. Đến thời điểm đó, các điểm lõm và trắng sóng đã được xử lý, đưa kết nối di động tới các thôn, bản. Đây không chỉ là thành tích hạ tầng: viễn thông vùng sâu giúp người dân, giáo viên và học sinh tiếp cận dịch vụ số, đồng thời tạo điều kiện cho chuyển đổi số ở cơ sở.
Ở nơi địa hình phức tạp, thiếu điện hoặc khó dựng hạ tầng truyền thống, kết hợp trạm phát sóng với internet vệ tinh là cách xử lý thực tế hơn một giải pháp duy nhất. Trong 17 cơ sở giáo dục được rà soát vì tín hiệu yếu, vấn đề đã được khắc phục tại 14 nơi; ba điểm còn lại dự kiến hoàn tất vào cuối tháng 11/2026. Mốc này cho thấy mục tiêu phủ sóng toàn thôn cần được theo dõi đến tận những địa điểm phục vụ thiết yếu, không chỉ tính theo bản đồ dân cư. Kết luận lớn hơn là phát triển nông thôn không thể tách đường sá, mô hình kinh tế và viễn thông thành ba chương trình rời rạc. Lào Cai cần nối đồng thời hàng hóa với thị trường, người dân với sinh kế và cộng đồng với dịch vụ số; khi đó, công trình mới thực sự biến thành cơ hội sống tốt hơn.
