AI vào đời sống pháp luật: bước ngoặt không thể trì hoãn
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cuộc gặp gỡ cấp khu vực giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp nhằm bàn thảo việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong xây dựng pháp luật AI và thi hành pháp luật, nhận diện rủi ro, cơ hội của công nghệ mới, qua đó bảo đảm công lý, pháp quyền và quản trị nhà nước trong kỷ nguyên số. Sáng 18/8 tại Hà Nội, Bộ Tư pháp Việt Nam khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”, sự kiện kéo dài từ ngày 18 đến 19/8. Việc lựa chọn AI trong pháp luật làm trọng tâm cho thấy khu vực đã hiểu rằng luật pháp không thể đứng ngoài cuộc cách mạng số. Nếu không nhanh chóng định hình nguyên tắc và chuẩn mực chung, công lý sẽ bị đẩy chậm hơn tốc độ thay đổi của thuật toán.
Ba câu hỏi lớn: AI giúp hay làm khó hệ thống pháp luật?
Từ góc nhìn của Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, AI đang tạo ra một nghịch lý mới: rủi ro tăng lên nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng. Câu hỏi không còn là có dùng AI trong pháp luật hay không, mà là dùng như thế nào để không phản bội các giá trị công lý. Ông nêu ba câu hỏi chiến lược cho mọi hệ thống pháp luật: pháp luật điều chỉnh AI ra sao để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không bóp nghẹt đổi mới; AI hỗ trợ nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật đến mức nào; và liệu AI có thực sự giúp người dân, doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, tiếp cận pháp luật dễ hơn. Đây là những câu hỏi mang tính thử thách: nếu câu trả lời mơ hồ, AI sẽ trở thành công cụ củng cố bất bình đẳng thay vì mở rộng công lý. Nếu được trả lời một cách có trách nhiệm, AI trong pháp luật có thể là cú nhảy giúp hệ thống pháp luật minh bạch, dễ tiếp cận hơn.
Công lý thời số hoá: yêu cầu mới đối với pháp quyền và quản trị
Diễn đàn Pháp luật ASEAN nhấn mạnh một sự thật khó né tránh: trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, AI không chỉ là công cụ tối ưu quy trình, mà “đang thực sự đặt ra những yêu cầu mới đối với việc bảo đảm công lý, pháp quyền và quản trị nhà nước trong môi trường số”. Các vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của hệ thống AI, tính minh bạch của thuật toán không còn là chuyện kỹ thuật mà là câu hỏi về quyền lực, niềm tin và quyền con người. Đáng lo hơn, những thách thức này vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào khi biên giới địa lý bị xóa nhòa trong không gian số. Chính vì thế, Diễn đàn Pháp luật ASEAN không chỉ bàn công nghệ, mà bàn cách giữ cho nguyên tắc pháp quyền không bị bào mòn bởi tốc độ và quy mô của hệ thống số. Không có khung pháp lý khu vực, các nỗ lực đơn lẻ sẽ dễ biến thành “mảng vá số”, tạo ra thêm lỗ hổng.
Việt Nam chuyển từ tư duy "quản trị" sang "thích ứng" với AI
Ở tầm quốc gia, Việt Nam đang thử nghiệm một cách tiếp cận tương đối táo bạo với AI trong pháp luật. Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những nước đầu tiên có đạo luật riêng điều chỉnh lĩnh vực này. Thủ tướng phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026–2030 để tạo một nền tảng truy cập thống nhất dữ liệu pháp luật, đồng thời chỉ đạo hoàn thiện cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ ứng dụng AI phù hợp với kiến trúc số quốc gia. Nhưng điều đáng chú ý hơn là sự chuyển dịch tư duy: từ lập pháp kiểu “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển, bảo đảm hệ thống pháp luật đủ linh hoạt để khai thác tiềm năng công nghệ mới mà vẫn giữ vững nguyên tắc, giá trị cốt lõi, các yếu tố an ninh, an toàn hệ thống. Đây là thông điệp quan trọng cho cả khu vực: luật không chỉ kiềm chế rủi ro mà phải mở đường cho sáng tạo.
ASEAN phải trở thành phòng thí nghiệm chính sách về AI trong pháp luật
Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm nay không dừng ở việc chia sẻ kinh nghiệm, mà đặt tham vọng ASEAN trở thành khu vực tiên phong về ứng dụng AI có trách nhiệm trong pháp luật và tư pháp. Với dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số nhanh và sự đa dạng về hệ thống pháp luật, nếu được kết nối, ASEAN có thể trở thành “phòng thí nghiệm chính sách” phong phú bậc nhất thế giới. Diễn đàn được thiết kế để tăng cường mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật, tư pháp, nơi nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, học giả, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế cùng trao đổi, nhận diện cơ hội, thách thức và chia sẻ giải pháp thực tiễn nhằm khai thác hiệu quả AI trong xây dựng pháp luật AI và thi hành pháp luật. Mục tiêu cuối cùng không phải để ASEAN có thêm diễn đàn, mà để hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045: một cộng đồng đổi mới sáng tạo, tự cường, lấy người dân làm trung tâm. Muốn thế, các quyết định sắp tới về AI trong pháp luật phải được coi là quyết định về tương lai công lý chứ không chỉ về công nghệ.
