Diễn đàn Pháp luật ASEAN: từ câu chuyện AI đến bài toán khung pháp lý chung
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các cơ quan tư pháp, nhà hoạch định chính sách và chuyên gia trong ASEAN bàn bạc định hướng xây dựng, điều chỉnh pháp luật trước các xu hướng mới, mà trọng tâm hiện nay là ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng và thi hành pháp luật số, để vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo vừa bảo vệ quyền con người và lợi ích công cộng. Ngày 18/8 tại Hà Nội, Bộ Tư pháp Việt Nam khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Sự kiện kéo dài 2 ngày, hướng tới hình thành mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực, thay cho các cuộc gặp gỡ rời rạc trước đây.
Điều đáng chú ý là diễn đàn không đi theo lối “hội nghị tổng kết” trung tính, mà được thiết kế như một bàn tròn chính sách: lãnh đạo bộ, quan chức cấp cao, chuyên gia pháp luật, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế cùng nhau nhận diện thách thức pháp lý mới, tranh luận mô hình khung pháp lý AI và thử phác thảo tương lai công nghệ pháp lý khu vực. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi nếu AI xây dựng pháp luật trở thành hiện thực mà không có sự chuẩn bị chung, ASEAN sẽ bị phân mảnh bởi những chuẩn mực mâu thuẫn nhau.
Cơ hội và nghịch lý: AI vừa mở đường bứt phá, vừa khoét sâu rủi ro pháp lý
Các nước ASEAN không còn tranh luận xem có nên dùng AI trong hệ thống pháp luật hay không, mà là phải dùng như thế nào để giảm chứ không tăng bất bình đẳng. Sự phát triển bùng nổ của AI và dữ liệu lớn được Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu mô tả là “mang lại cơ hội bứt phá nhưng cũng đặt ra những thách thức pháp lý chưa từng có”. Về mặt tích cực, AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu pháp lý, dự báo tác động chính sách, chuẩn hóa quy trình thi hành pháp luật, giúp hệ thống tư pháp trở nên nhanh hơn, minh bạch hơn.
Nhưng mặt trái là những rủi ro vượt khỏi năng lực của từng quốc gia: bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng và nguy cơ phân biệt đối xử do thuật toán đều không dừng lại ở biên giới. Trong bối cảnh đó, diễn đàn thẳng thắn thừa nhận mô hình “mỗi nước tự lo” không còn phù hợp. Câu chuyện không chỉ là “quản lý AI” ở từng nước mà là “quản trị AI” ở cấp khu vực, dựa trên quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới và bảo vệ lợi ích công. Nếu bỏ lỡ giai đoạn định hình này, ASEAN có thể trở thành người đi sau, chỉ chạy theo khung pháp lý do khu vực khác đặt ra.
Việt Nam: từ nước chủ nhà đến vai trò kiến tạo khung pháp lý AI có trách nhiệm
Việt Nam không chỉ đứng ra tổ chức mà còn đặt dấu ấn rõ rệt lên định hướng chính sách của Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026. Đây là sáng kiến do Bộ Tư pháp Việt Nam đề xuất nhằm xây dựng mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh Việt Nam coi pháp luật, cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực, là ba đột phá chiến lược, trong đó thể chế vừa kiến tạo không gian đổi mới vừa bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và xã hội.
Về tư duy lập pháp, Việt Nam thể hiện rõ quan điểm chuyển mạnh từ “lập pháp phản ứng” sang “lập pháp dự báo và kiến tạo”, xây dựng môi trường pháp lý linh hoạt để đón nhận công nghệ mới nhưng vẫn giữ các giá trị công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền con người. Ở cấp khu vực, Việt Nam khẳng định coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong hợp tác pháp luật số, đề nghị các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp phải được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền quốc gia. Thành công của diễn đàn được đánh giá là bước tiếp theo khẳng định vai trò chủ động, tích cực và trách nhiệm của Việt Nam trong hợp tác pháp luật và tư pháp ASEAN.
Những định hướng chính sách AI được ASEAN thống nhất: từ nguyên tắc đến hành động
Phần quan trọng nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này là quá trình các nước cùng chốt lại những định hướng chính sách AI chung. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu gợi mở khung tư duy hành động với 3 câu hỏi lớn (ứng dụng hiệu quả, kiểm soát rủi ro, hợp tác nội khối), 3 nguyên tắc cốt lõi và 4 định hướng hợp tác đã được các đại biểu hưởng ứng. Ba nguyên tắc là: con người giữ quyền quyết định cuối cùng, AI chỉ hỗ trợ; tự chủ và an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư; đảm bảo công bằng, minh bạch, khả năng giải trình của thuật toán. Đây là “đường ray” chuẩn để thiết kế khung pháp lý AI thay vì chạy theo công nghệ một cách bị động.
Về hành động, bốn định hướng hợp tác lớn gồm: (1) Phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật, dựa trên Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI. (2) Hoàn thiện thể chế và khung pháp lý linh hoạt về AI, gắn với mô hình “AI xây dựng pháp luật” và bước đi dài hơi hơn là “pháp luật có thể đọc bằng máy” (Rules as Code). (3) Phát triển hạ tầng kỹ thuật, cơ sở dữ liệu số pháp lý chất lượng cao, cùng đào tạo kỹ năng số, tư duy công nghệ cho đội ngũ cán bộ tư pháp. (4) Tăng cường hợp tác quốc tế, duy trì cơ chế đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia và đẩy mạnh hợp tác tư pháp số để ASEAN khẳng định vai trò trung tâm trong quản trị công nghệ.
Từ diễn đàn đến hành động: cơ hội để ASEAN dẫn dắt công nghệ pháp lý khu vực
Sau hai ngày họp, thông điệp lớn nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN không phải là danh sách tham luận, mà là sự đồng thuận chính trị: AI trong pháp luật không thể tiếp tục là cuộc chơi đơn lẻ của từng nước. Trong bối cảnh ASEAN bước sang năm thứ hai triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, việc tăng cường hợp tác xây dựng khuôn khổ pháp lý và quản trị AI được nhìn nhận là điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển bền vững của khu vực.
Nếu các cam kết được hiện thực hóa, ASEAN có thể trở thành phòng thí nghiệm chính sách hàng đầu cho công nghệ pháp lý khu vực: từ cổng pháp luật số giúp người dân tiếp cận quy định dễ hơn, đến mô hình trọng tài trong kỷ nguyên số và khung quản trị AI hài hòa nhưng tôn trọng đa dạng quốc gia. Ngược lại, nếu dừng lại ở tuyên bố, ASEAN sẽ bỏ lỡ cơ hội định nghĩa luật chơi và phải chấp nhận đi sau. Diễn đàn năm nay đặt nền móng, nhưng phần khó khăn nhất – chuyển các nguyên tắc khung pháp lý AI thành những đạo luật cụ thể, có thể áp dụng được và không làm tổn hại các nhóm yếu thế – vẫn còn ở phía trước. Chính áp lực đó sẽ kiểm chứng mức độ nghiêm túc của khát vọng “Cộng đồng ASEAN đổi mới sáng tạo, tự cường và lấy người dân làm trung tâm”.
