Diễn đàn Pháp luật ASEAN: khi Hà Nội trở thành “phòng thí nghiệm” pháp luật số khu vực
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế đối thoại khu vực quy tụ các cơ quan pháp luật và tư pháp ASEAN để chia sẻ kinh nghiệm, xây dựng khuôn khổ pháp lý hài hòa và thích ứng với các thách thức mới của kỷ nguyên số, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ pháp luật số ngày càng giữ vai trò trung tâm.
Điểm mấu chốt của kỳ Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này là: Hà Nội không chỉ đăng cai một sự kiện ngoại giao, mà đang thử vai trò “phòng thí nghiệm” cho AI trong thi hành pháp luật. Diễn đàn sẽ diễn ra tại Hà Nội từ ngày 17–19/8 với khoảng 100 đại biểu trong nước và quốc tế, gồm lãnh đạo Chính phủ, Bộ Tư pháp, các cơ quan Đảng, Quốc hội, bộ, ngành, cùng Trưởng đoàn Quan chức Pháp luật cao cấp (ASLOM) của 10 nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN và nhiều tổ chức quốc tế như ERIA, UNDP, UNCITRAL, OECD, Liên minh châu Âu.
Trong gần hai thập kỷ, Diễn đàn Pháp luật ASEAN đã được Bộ Tư pháp duy trì như một kênh trao đổi chuyên sâu về pháp luật và tư pháp trong khu vực. Lần này, chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số” cho thấy diễn đàn đã bước vào một giai đoạn mới: chuyển từ thảo luận quy phạm truyền thống sang đặt công nghệ pháp luật số làm trục chính. Nói cách khác, đây là lúc ASEAN phải trả lời câu hỏi: chúng ta muốn AI phục vụ pháp quyền, hay để khoảng trống pháp lý khiến AI dẫn dắt luật chơi?
AI trong xây dựng và thi hành pháp luật: tiềm năng lớn nhưng không phải chiếc đũa thần
Điểm đáng chú ý nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này là cách các nước tiếp cận AI trong thi hành pháp luật như một công cụ toàn chu trình, chứ không chỉ là một vài ứng dụng riêng lẻ. AI được đánh giá có thể hỗ trợ từ phân tích chính sách, soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, rà soát quy định chồng chéo, mâu thuẫn, đến theo dõi thi hành, thanh tra, kiểm tra dựa trên dữ liệu. Đây là cái nhìn thực tế: AI không thay thế nhà làm luật, nhưng nếu biết dùng đúng chỗ, nó có thể giảm đáng kể độ trễ và chi phí tuân thủ trong hệ thống pháp luật.
Một trong những nội dung then chốt của chương trình là Phiên 3 về khung pháp luật và chính sách của các quốc gia ASEAN đối với chuyển đổi số và ứng dụng AI trong xây dựng, thi hành pháp luật. Quan trọng hơn, Phiên 2 tập trung vào việc dùng AI để phát triển Cổng thông tin pháp luật quốc gia, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận, tra cứu và hỗ trợ thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số. Đây là cách tiếp cận rất thực dụng: thay vì nói chung chung về chuyển đổi số, diễn đàn đi thẳng vào một hạ tầng cốt lõi mà mọi công dân, doanh nghiệp đều có thể cảm nhận.
Tuy vậy, diễn đàn không tô hồng công nghệ. Sự phát triển mạnh của dữ liệu lớn, AI và các nền tảng số đang tạo ra nhiều vấn đề pháp lý mới, phức tạp và xuyên biên giới; hệ thống pháp luật buộc phải linh hoạt, đồng bộ và thích ứng nhanh hơn với bối cảnh mới. Nói thẳng, nếu chỉ chạy theo xu hướng AI mà không cải cách phương thức xây dựng chính sách, mọi công nghệ pháp luật số sẽ sớm mắc kẹt trong những điều luật lỗi thời.
Hợp tác pháp lý ASEAN: chia sẻ thực hành tốt để thu hẹp khoảng cách số
Diễn đàn Pháp luật ASEAN không phải một hội thảo kỹ thuật thuần túy; nó phản ánh cách ASEAN muốn định hình hợp tác pháp lý mới trong kỷ nguyên AI. Việc Việt Nam đăng cai diễn đàn thể hiện vai trò chủ động trong hợp tác pháp luật, tư pháp khu vực và mở ra không gian trao đổi về một lĩnh vực đang là xu thế tất yếu của cải cách thể chế, quản trị quốc gia. Theo kế hoạch, diễn đàn nhằm chia sẻ kinh nghiệm, thực hành tốt của các quốc gia ASEAN về ứng dụng AI trong xây dựng, thi hành pháp luật để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác pháp luật.
Danh sách khách mời cho thấy đây là một diễn đàn hợp tác thực chất, không chỉ mang tính ngoại giao hình thức. Đại biểu quốc tế gồm đại diện Lãnh đạo Bộ Tư pháp Philippines (nước Chủ tịch luân phiên ASEAN), Trưởng ASLOM của 10 nước thành viên, Ban Thư ký ASEAN, các tổ chức quốc tế như Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á, UNDP, UNCITRAL, Liên minh châu Âu, OECD, cùng các đối tác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đại sứ các nước ASEAN tại Việt Nam. Có thể trích dẫn rõ: “Trong gần 2 thập kỷ qua, Bộ Tư pháp đã duy trì Diễn đàn Pháp luật ASEAN như một cơ chế trao đổi chuyên sâu về pháp luật và tư pháp trong khu vực”.
Tuy nhiên, ASEAN đang đối mặt với nhiều thách thức: khác biệt hệ thống pháp luật, ngôn ngữ, trình độ phát triển; khung pháp lý về AI chưa đồng bộ; năng lực số không đồng đều giữa các nước. Chính vì vậy, việc tăng cường hợp tác quốc tế và liên kết khu vực về chuyển đổi số và ứng dụng AI trong xây dựng, thi hành pháp luật được xem là cách để ASEAN nâng cao hiệu quả thi hành và hoàn thiện khung pháp lý hài hòa, hiện đại, thích ứng với thách thức pháp lý mới. Nói cách khác, nếu không chia sẻ thực hành tốt, mỗi nước sẽ loay hoay với một bộ quy tắc riêng, làm suy yếu mục tiêu cộng đồng pháp luật ASEAN.
Việt Nam trên đường xây dựng hệ sinh thái công nghệ pháp luật số
Một điểm đáng bàn là Việt Nam không chỉ mời gọi thảo luận về AI trong thi hành pháp luật, mà đang tự đặt mình vào vai trò nước đi đầu trong khu vực về công nghệ pháp luật số. Diễn đàn diễn ra đúng lúc nhiều chủ trương lớn về hoàn thiện thể chế và chuyển đổi số đang được triển khai; đặc biệt, Luật Trí tuệ nhân tạo ban hành cuối năm 2025 tạo nền tảng pháp lý cho nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI theo hướng an toàn, có trách nhiệm. Điều này cho thấy Việt Nam muốn bước vào cuộc chơi AI với “luật sân nhà” tương đối rõ ràng, thay vì để thị trường tự phát định hình.
Ngành Tư pháp cũng đang đẩy mạnh xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật và triển khai chương trình chuyển đổi số để nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật. Trên nền đó, các phiên thảo luận về Cổng thông tin pháp luật quốc gia và các mô hình AI hỗ trợ người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật tại diễn đàn không chỉ mang tính lý thuyết, mà gắn trực tiếp với các dự án đang chạy. Nếu làm tốt, Việt Nam có thể biến Hà Nội thành nơi trình diễn những ứng dụng công nghệ pháp luật số kiểu “làm trước, chia sẻ sau” cho các nước ASEAN.
Tuy nhiên, diễn đàn cũng nhấn mạnh nhu cầu nâng cao năng lực số cho các cơ quan pháp luật, tư pháp và đội ngũ cán bộ. Không có đội ngũ đủ hiểu AI, mọi hệ thống, nền tảng sẽ chỉ là vỏ bọc công nghệ cho lối làm việc cũ. Phiên thảo luận trực tiếp kết hợp trực tuyến với chủ đề “Khai thác trí tuệ nhân tạo cho quản trị thông minh: Cơ hội và thách thức đối với ASEAN” nhắc lại bài học quan trọng: AI chỉ là công cụ; quản trị thông minh mới là đích đến. Nếu không giữ con người ở trung tâm, “AI trong thi hành pháp luật” có thể biến thành “thuật toán thay thế tư duy pháp quyền”.
Kết luận: cơ hội thử thách tầm lãnh đạo pháp luật số của Hà Nội và ASEAN
Điểm đáng kỳ vọng ở Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này là nó buộc các nhà hoạch định chính sách nhìn thẳng vào mối quan hệ giữa AI, pháp luật và quản trị. Đối với ASEAN, AI đã được xác định là động lực quan trọng của chuyển đổi số và tăng trưởng kinh tế trong Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Nhưng nếu không có khung pháp lý hài hòa, hiện đại, mọi tham vọng đó sẽ vấp phải rào cản từ chính sự thiếu nhất quán và khoảng cách phát triển giữa các nước.
Việt Nam, thông qua việc đăng cai Diễn đàn Pháp luật ASEAN, đang khẳng định vai trò chủ động, tích cực trong hợp tác pháp luật, tư pháp khu vực. Đồng thời, diễn đàn mở ra một hướng tiếp cận mới trong hợp tác pháp lý gắn với ứng dụng công nghệ, nhằm nâng cao chất lượng thể chế và hiệu quả thi hành pháp luật. Câu hỏi còn lại là: sau những phiên thảo luận dày đặc về khung pháp lý AI, cổng thông tin pháp luật quốc gia, quản trị thông minh và mô hình AI có trách nhiệm, các nước ASEAN – đặc biệt là Việt Nam – có dám biến những khuyến nghị chung thành cam kết ràng buộc và kế hoạch hành động cụ thể hay không.
Nếu câu trả lời là có, Diễn đàn Pháp luật ASEAN tại Hà Nội sẽ được nhớ tới không chỉ như một cột mốc ngoại giao, mà như bước ngoặt khiến hợp tác pháp lý ASEAN bước sang thời kỳ mới: thời kỳ mà công nghệ pháp luật số được đặt ngang hàng với cải cách thể chế, và AI trong thi hành pháp luật trở thành tiêu chí đánh giá năng lực quản trị của mỗi quốc gia.
