Bồi thường là bài toán quyết định tiến độ
Dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư metro Thủ Dầu Một – TP.HCM là chương trình giải phóng mặt bằng dùng ngân sách để thu hồi đất, bảo đảm quyền lợi và sắp xếp chỗ ở cho người dân bị ảnh hưởng bởi tuyến đường sắt đô thị. UBND TP.HCM đã phê duyệt dự án với tổng mức đầu tư hơn 36.586 tỷ đồng từ ngân sách. Khoản vốn lớn cho thấy mặt bằng không phải phần việc phụ, mà là một dự án quy mô lớn song hành với xây dựng đường sắt. Tuyến dự kiến dài 33,2 km, thu hồi khoảng 85,82 ha và ảnh hưởng 2.652 trường hợp. Lợi ích giao thông chỉ thành hiện thực khi việc kiểm đếm, định giá và chi trả được làm minh bạch. Nếu khâu này chậm hoặc thiếu đồng thuận, mục tiêu khởi công sẽ chịu sức ép ngay từ trước khi công trường hình thành.
Tuyến kết nối khu vực Thủ Dầu Một với trung tâm TP.HCM, đồng thời nối với các tuyến đường sắt đô thị khác, qua đó mở thêm lựa chọn đi lại và góp phần giảm tải giao thông đường bộ. Vì vậy, lợi ích dài hạn của metro cần được cân bằng với tác động tức thời lên những hộ phải bàn giao đất. Con số tổng vốn bồi thường lớn không tự bảo đảm người dân được giải quyết thỏa đáng; điều quan trọng là từng phương án cụ thể phải đúng quy định, dễ kiểm tra và được trao đổi rõ ràng.
Hơn 2.600 trường hợp, 558 hộ mất toàn bộ đất
Quy mô ảnh hưởng đòi hỏi cách triển khai phân loại kỹ thay vì xử lý mặt bằng theo một khuôn mẫu. Trong 2.652 trường hợp dự kiến bị ảnh hưởng, 2.092 trường hợp bị thu hồi một phần đất; 560 trường hợp bị thu hồi toàn bộ, gồm 558 hộ gia đình, cá nhân và hai tổ chức. Như vậy, 558 hộ phải đối diện với thay đổi lớn nhất: không chỉ bàn giao đất mà có thể cần sắp xếp lại nơi ở và sinh kế. Đây là nhóm cần được xác minh hoàn cảnh, quyền sử dụng đất và nhu cầu tái định cư cụ thể, thay vì chỉ nhận thông tin chung về dự án. Phần đất dự kiến thu hồi khoảng 85,82 ha, gồm đất ở, đất nông nghiệp và các loại đất khác.
Tái định cư metro vì thế cần được chuẩn bị trước, không thể để người dân tự xoay xở sau khi có quyết định thu hồi. Thành phố dự kiến rà soát quỹ nhà, đất tại các khu tái định cư ở Phú Lợi, Thuận An và địa bàn liên quan, đồng thời xem xét bổ sung nguồn cung theo nhu cầu thực tế. Yêu cầu bảo đảm điều kiện bố trí tái định cư trước khi thu hồi đất đối với các trường hợp thuộc diện phải bố trí là một nguyên tắc thiết yếu. Niềm tin của người dân sẽ phụ thuộc vào chất lượng nơi ở, khả năng tiếp cận sinh kế và sự rõ ràng của phương án bồi thường, chứ không chỉ vào thời điểm chi trả.
Tam Bình đã ký hợp đồng, quy trình tiếp tục qua kiểm đếm
Một bước triển khai cụ thể đã được ghi nhận tại phường Tam Bình: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng phường và Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM ký hợp đồng thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho tuyến metro số 2. Hợp đồng xác định trách nhiệm phối hợp ở một địa bàn có tuyến đi qua, nhưng không đồng nghĩa phương án bồi thường của từng hộ đã hoàn tất. Thành phố lưu ý việc phê duyệt dự án bồi thường không thay thế thủ tục thu hồi đất, xác định giá đất và phê duyệt phương án cụ thể. Phân biệt rõ các bước này giúp tránh tạo kỳ vọng rằng việc ký hợp đồng đồng nghĩa người dân sắp nhận tiền hoặc phải bàn giao đất ngay.
Theo kế hoạch, từ tháng 10/2026 đến tháng 2/2027, các địa phương sẽ điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất, xây dựng giá đất và lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Ban Quản lý đường sắt đô thị phối hợp lập tiến độ bàn giao theo địa bàn, đoạn tuyến và vị trí nhà ga, ưu tiên khu vực phục vụ khởi công. Kế hoạch đặt mục tiêu khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành năm 2030. Mốc khởi công sớm trong khi hoạt động kiểm đếm kéo dài sang năm 2027 khiến việc công khai tiến độ và giải thích từng phương án càng quan trọng. Ưu tiên thi công không nên biến thành sức ép khiến quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất bị xem nhẹ.
Tiến độ chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quyền lợi
Metro Thủ Dầu Một có thể tạo kết nối đường sắt đô thị trực tiếp từ khu vực Bình Dương cũ đến trung tâm TP.HCM, nhưng dự án không thể được đánh giá chỉ bằng chiều dài tuyến hay ngày khởi công. Với 85,82 ha đất dự kiến thu hồi và hàng nghìn trường hợp chịu tác động, chất lượng thực thi bồi thường metro sẽ quyết định người dân nhìn nhận lợi ích công cộng ra sao. Thành phố cần công bố thông tin dễ tiếp cận, giải thích căn cứ xác định giá và xử lý kiến nghị nhất quán giữa các địa bàn. Những việc đó không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà còn giảm nguy cơ phát sinh vướng mắc làm chậm mặt bằng.
Kết luận, hơn 36.586 tỷ đồng là quy mô vốn được phê duyệt cho công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, nhưng hiệu quả sẽ được đo bằng việc từng hộ nhận được phương án đúng, kịp thời và có thể kiểm chứng. Hợp đồng tại Tam Bình mở đầu cho khâu phối hợp ở địa phương; phía trước vẫn là kiểm đếm, xác minh, định giá và bố trí tái định cư. Nếu các bước ấy được làm minh bạch, tuyến metro có cơ hội tiến gần mục tiêu hoàn thành năm 2030 mà không đánh đổi niềm tin của những người phải nhường đất.
