Tiếp cận dịch vụ y tế cho người khuyết tật: mục tiêu tham vọng, không thể chỉ nằm trên giấy
Tiếp cận dịch vụ y tế cho người khuyết tật là việc bảo đảm mọi người có khuyết tật, từ trẻ sơ sinh đến người trưởng thành, được khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng và trợ giúp sức khỏe một cách thường xuyên, phù hợp và không bị phân biệt đối xử, thông qua mạng lưới y tế công và tư, tại bệnh viện, trạm y tế cơ sở và các hình thức chăm sóc tại cộng đồng. Trong kế hoạch tổng thể triển khai Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026-2030, Bộ Y tế đặt mục tiêu hằng năm khoảng 90% người khuyết tật được tiếp cận dịch vụ y tế dưới nhiều hình thức. Đây là một tuyên bố mạnh mẽ, nhưng cũng là phép thử cho năng lực tổ chức của hệ thống y tế và chính sách y tế quốc gia: liệu chúng ta đang thực sự ưu tiên quyền sức khỏe của người khuyết tật, hay chỉ dừng lại ở con số đẹp trong văn bản.
Cơ chế chính sách: từ mục tiêu 90% tiếp cận đến 80% sàng lọc phát hiện sớm
Kế hoạch tổng thể mới không chỉ nói chung chung về trợ giúp người khuyết tật, mà gắn các mục tiêu cụ thể vào hệ thống chính sách y tế quốc gia. Trong lĩnh vực trợ giúp y tế và chăm sóc sức khỏe, hằng năm khoảng 90% người khuyết tật được tiếp cận các dịch vụ y tế. Ít nhất 80% trẻ từ sơ sinh đến 6 tuổi sẽ được sàng lọc phát hiện sớm khuyết tật bẩm sinh, rối loạn phát triển và được can thiệp sớm. Cùng với đó, chương trình dự kiến hỗ trợ khoảng 70.000 trẻ em và người khuyết tật phẫu thuật chỉnh hình, phục hồi chức năng và cung cấp dụng cụ trợ giúp phù hợp. Đây là những con số có thể trích dẫn như một cam kết: "Ít nhất 80% trẻ em từ sơ sinh đến 6 tuổi được sàng lọc, phát hiện sớm khuyết tật bẩm sinh, rối loạn phát triển và được can thiệp sớm". Tuy nhiên, để biến mục tiêu thành thực tế, chính sách phải đi kèm hạ tầng, nhân lực và cơ chế giám sát độc lập.
Chuyển từ “y tế – chăm sóc” sang “xã hội – hòa nhập”: bước ngoặt hay khẩu hiệu?
Điểm đáng chú ý của kế hoạch là tuyên bố chuyển từ cách tiếp cận "y tế – chăm sóc" sang "xã hội – hòa nhập". Nếu được thực thi đúng, đây là thay đổi căn cốt: người khuyết tật không còn bị nhìn như đối tượng cần chăm nom, mà là công dân có quyền tham gia bình đẳng vào mọi hoạt động xã hội. Chính sách y tế quốc gia được thiết kế cùng với các trụ cột giáo dục, việc làm, giao thông, công nghệ thông tin, văn hóa, thể thao, trợ giúp pháp lý. Mục tiêu 90% trẻ khuyết tật độ tuổi mầm non và phổ thông được tiếp cận giáo dục, 300.000 người khuyết tật được đào tạo nghề đến năm 2030, hay 100% người khuyết tật đủ điều kiện được hướng dẫn vay vốn ưu đãi để tạo việc làm, khởi nghiệp, cho thấy tư duy đa chiều. Vấn đề là ở địa phương, nhiều nơi vẫn vận hành theo logic từ thiện – trợ cấp, thay vì trao quyền và lắng nghe tiếng nói của chính người khuyết tật.
Hạ tầng và công nghệ: trụ cột bảo đảm quyền tiếp cận thực chất
Không thể nói đến tiếp cận dịch vụ y tế nếu bệnh viện, trạm y tế vẫn là những không gian đầy rào cản vật lý và thông tin. Kế hoạch đặt ra yêu cầu 100% công trình xây dựng mới phải bảo đảm điều kiện tiếp cận đối với người khuyết tật và 50% công trình cũ hiện hữu được cải tạo, nâng cấp các hạng mục tiếp cận. Điều này bao gồm trụ sở cơ quan nhà nước, cơ sở khám chữa bệnh, giáo dục, nhà ga, bến xe, nhà chung cư. Về giao thông, mục tiêu là 50% người khuyết tật có nhu cầu được sử dụng phương tiện đáp ứng quy chuẩn giao thông tiếp cận và 100% được miễn, giảm giá vé khi đi lại bằng giao thông công cộng. Song hành với hạ tầng vật lý, kế hoạch định hướng ứng dụng công nghệ thông tin để lập hồ sơ quản lý sức khỏe điện tử tập trung cho người khuyết tật tại trạm y tế xã, phường. Nếu phần “số hóa” này bị xem nhẹ, mục tiêu 90% tiếp cận sẽ khó kiểm chứng và càng dễ trở thành khẩu hiệu.
Từ chính sách đến thực tiễn đô thị: cần trao quyền cho gia đình và cộng đồng
Ở các đô thị, người khuyết tật chịu đồng thời áp lực chi phí sống, nhịp độ lao động cao và hệ thống dịch vụ phức tạp. Kế hoạch đã nhận ra vai trò của gia đình và cộng đồng khi đặt mục tiêu khoảng 40% hộ có người khuyết tật được tập huấn kỹ năng chăm sóc, phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng; 30% người khuyết tật được hỗ trợ tập huấn kỹ năng sống cơ bản. Đây là hướng đi đúng, nhưng cần đi xa hơn: không chỉ tập huấn, mà phải gắn trách nhiệm các cơ sở y tế đô thị trong việc đồng hành lâu dài với gia đình, thông qua mạng lưới phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng và hệ thống hồ sơ sức khỏe điện tử. Muốn bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ y tế, chính quyền đô thị phải coi người khuyết tật là nhóm tham vấn bắt buộc trong mọi quy hoạch liên quan đến giao thông, nhà ở, không gian công cộng. Khi người trong cuộc được quyền quyết định, mục tiêu 90% mới có cơ hội thành con số thực, không phải thống kê trên giấy.
