Chỉ thị 31 và thông điệp chuyển đổi tư duy quản trị giáo dục
Chỉ thị số 31/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về các nhiệm vụ trọng tâm giáo dục trong năm học 2026-2027 là văn bản chỉ đạo đòi hỏi toàn ngành chuyển từ cách làm thiên về kiểm soát, thanh tra, xử lý vụ việc sang mô hình quản trị phát triển giáo dục, nơi mục tiêu, chất lượng, bình đẳng cơ hội và trách nhiệm giải trình được đặt ở trung tâm của mọi quyết sách và hoạt động chuyên môn. Đây không chỉ là danh sách việc phải làm, mà là lời tuyên bố rằng hệ thống giáo dục đang bước vào giai đoạn cải tổ sâu, gắn với Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Việc Chỉ thị 31 được ban hành ngày 5/8/2026, ngay trước thềm năm học mới 2026-2027, cho thấy Chính phủ muốn tạo “điểm bật” chính sách ngay từ đầu năm học chứ không tiếp tục xử lý lẻ tẻ, tình huống.
Quan trọng hơn, văn bản này trực tiếp chỉ ra những “điểm nghẽn” nhức nhối: thiếu trường, lớp, cơ sở vật chất; thừa – thiếu giáo viên cục bộ; bạo lực học đường; tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông chưa nghiêm ở một số địa phương, gây ảnh hưởng tiêu cực tới toàn ngành. Khi những hạn chế được gọi tên rõ ràng, Thủ tướng đặt ra yêu cầu chính trị: không chỉ tiếp tục nỗ lực, mà phải tạo chuyển biến “rõ nét, thực chất” trong năm học 2026-2027. Ở góc độ quản trị nhà nước, đây là bước dịch chuyển từ điều hành theo vụ việc sang quản trị theo mục tiêu chiến lược, có giám sát bằng bộ chỉ số cụ thể, thay vì chỉ dựa vào báo cáo chung chung.
Từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”: khác biệt nằm ở chất lượng
Thông điệp mạnh nhất trong Chỉ thị 31 là yêu cầu đổi mới tư duy, phương thức quản lý giáo dục, chuyển từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Quản lý theo nghĩa cũ chủ yếu là giữ kỷ cương, kiểm tra giấy tờ, phê duyệt kế hoạch, xử lý vi phạm. Quản trị phát triển, trái lại, buộc hệ thống phải đặt câu hỏi: chất lượng học tập thực sự tiến bộ đến đâu, bất bình đẳng giáo dục được thu hẹp không, trải nghiệm của người học và giáo viên có cải thiện hay vẫn bị đè nặng bởi thủ tục và bệnh thành tích. Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành và Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố “tập trung khắc phục triệt để những hạn chế, bất cập, khó khăn, vướng mắc”, chứ không dừng ở khẩu hiệu.
Khía cạnh đáng chú ý là cách tiếp cận quản trị mới gắn chặt với hoàn thiện thể chế và phân cấp. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp; bảo đảm không để khoảng trống pháp lý khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đồng thời, Bộ phải xây dựng bộ chỉ số theo dõi, giám sát việc thực hiện các mục tiêu phát triển giáo dục và đào tạo. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Thủ tướng yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy, phương thức quản lý giáo dục, chuyển mạnh từ tư duy ‘quản lý giáo dục’ sang ‘quản trị phát triển giáo dục’”. Nếu bộ chỉ số này được thiết kế tốt và công khai, nó sẽ trở thành công cụ trách nhiệm giải trình hữu hiệu, buộc địa phương phải giải thích vì sao có nơi vẫn còn ‘xã trắng’ không có người phụ trách giáo dục.
Nhiệm vụ trọng tâm giáo dục: từ bệnh thành tích đến chất lượng thực học
Một điểm mang tính “phê bình hệ thống” trong Chỉ thị là yêu cầu khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học và kiểm tra, đánh giá. Việc không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp mà bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học là sự đảo chiều đáng kể so với tư duy coi điểm số và tỷ lệ đỗ là thành công của nhà trường. Đồng thời, Thủ tướng nhấn mạnh tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm thực thi nhiệm vụ; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất trong trường học. Một hệ thống giáo dục nếu được đo bằng sự chân thực trong đánh giá thay vì bảng thành tích được tô vẽ sẽ có cơ hội nhận diện đúng năng lực học sinh, qua đó điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy cho phù hợp.
Ở khâu thi cử, Chỉ thị yêu cầu đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, giảm áp lực thi cử, chấn chỉnh kỷ luật, tăng cường phòng chống gian lận trong các kỳ thi, nhất là Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông; xử lý nghiêm sai phạm theo quy định. Không kém phần quan trọng, Thủ tướng chỉ đạo rà soát, cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh. Đây là tín hiệu tích cực: quản trị phát triển giáo dục không thể tiếp tục nuôi dưỡng “nền văn hóa cuộc thi” làm xao nhãng mục tiêu học tập dài hạn. Việc tập trung vào đánh giá vì sự tiến bộ của người học thay vì vì danh hiệu trường, lớp sẽ là phép thử cho bản lĩnh của các sở, phòng giáo dục trong năm học 2026-2027.
Sắp xếp mạng lưới trường lớp: bài toán quản trị gắn với công bằng giáo dục
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm giáo dục là tổ chức lại mạng lưới cơ sở giáo dục để giải quyết tình trạng thiếu trường, thiếu lớp, thiếu cơ sở vật chất ở nơi tăng dân số nhanh, đồng thời khắc phục thừa – thiếu giáo viên cục bộ. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao hướng dẫn địa phương rà soát, sắp xếp cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông, thường xuyên công lập theo hướng hình thành cơ sở giáo dục quy mô lớn, gắn với cơ cấu lại trường lớp, bộ máy và đội ngũ nhân sự. Đặc biệt, các điểm trường lẻ không đạt chuẩn cơ sở vật chất tối thiểu ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ được rà soát, giải thể để tập trung hình thành trường nội trú, bán trú tại điểm trường chính.
Ở đây, tư duy quản trị phát triển giáo dục thể hiện rõ: không để học sinh vùng khó tiếp cận giáo dục chất lượng thấp, manh mún, mà phải ưu tiên nguồn lực để các em được tiếp cận bình đẳng với giáo dục có chất lượng, thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng, miền và giữa các trường. Chỉ thị yêu cầu hướng dẫn cụ thể về phương thức quản trị, quy mô của cơ sở giáo dục ngay sau khi sắp xếp ổn định; đồng thời, rà soát, hoàn thiện quy định về phân cấp, thẩm quyền, nhiệm vụ quản lý nhà nước của cấp tỉnh, cấp xã. Mục tiêu rõ ràng: bảo đảm cấp xã có người đủ năng lực tham mưu, quản lý lĩnh vực giáo dục và đào tạo, chấm dứt tình trạng “xã trắng” không có người phụ trách giáo dục trong năm 2026. Đây là bước đi mang tính nền tảng cho một hệ thống quản trị không bỏ quên những mắt xích yếu nhất.
Phổ cập, chương trình mới và vai trò của địa phương trong năm học 2026-2027
Ở phương diện nội dung và cơ hội học tập, Chỉ thị xác định rõ nhiệm vụ triển khai phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 đến 5 tuổi và thực hiện giáo dục bắt buộc trung học cơ sở, đồng thời tổ chức thí điểm Chương trình giáo dục mầm non mới. Việc bảo đảm cung ứng đầy đủ một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trong cả nước trước ngày 15/8/2026 mang ý nghĩa không chỉ là khâu hậu cần, mà là cam kết không để học sinh bắt đầu năm học trong tình trạng thiếu sách – một vấn đề dai dẳng nhiều năm. Song song, Thủ tướng yêu cầu tăng cường dạy và học ngoại ngữ, ngôn ngữ các nước láng giềng, từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học; đẩy nhanh dạy học 2 buổi/ngày, tăng cường giáo dục STEM/STEAM, kỹ năng số, thể chất, thể thao, nghệ thuật, hướng nghiệp và các hoạt động phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.
Vai trò của địa phương được đặt ở vị trí trung tâm trong quản trị phát triển giáo dục. Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phải tập trung chỉ đạo các sở, ban, ngành trực thuộc, Ủy ban nhân dân cấp xã và các đơn vị liên quan ưu tiên cao nhất việc chuẩn bị cho năm học mới. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp Bộ Nội vụ hướng dẫn cơ cấu lại đội ngũ theo hướng tăng giáo viên trực tiếp giảng dạy, hoàn thành rà soát, sắp xếp lại đội ngũ, tuyển dụng đủ giáo viên ngay từ đầu năm học 2026-2027. Đồng thời, Chính phủ sẽ ban hành Nghị quyết liên quan đến số lượng cấp phó ở cơ sở giáo dục, cùng hướng dẫn cụ thể về cơ cấu vị trí việc làm. Nếu các địa phương coi đây là cơ hội “tái thiết” hệ thống thay vì nhiệm vụ hành chính, năm học 2026-2027 có thể trở thành mốc khởi đầu cho một giai đoạn quản trị giáo dục chú trọng chất lượng, công bằng và trách nhiệm giải trình, chứ không chỉ dừng ở những báo cáo hoàn thành chỉ tiêu.
