Thượng đỉnh Trump Tập: cuộc hẹn định nghĩa lại quan hệ kinh tế Mỹ Trung
Thượng đỉnh Trump Tập là cuộc gặp trực tiếp lần thứ hai trong năm giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng, nơi ba trụ cột AI, đất hiếm và thương mại được kỳ vọng sẽ định nghĩa lại quan hệ kinh tế Mỹ Trung và tác động tới cân bằng kinh tế toàn cầu.
Ngày 24/9, ông Trump tiếp đón ông Tập tại Washington, chỉ hơn bốn tháng sau chuyến công du của nhà lãnh đạo Mỹ tới Bắc Kinh. Đây là thượng đỉnh trực tiếp lần thứ hai giữa hai nhà lãnh đạo trong năm, cho thấy cả hai đều muốn giữ kênh đối thoại mở dù tranh chấp dày đặc. Họ bước vào bàn đàm phán trong bối cảnh thỏa thuận đình chiến thuế quan hiện tại sắp hết hạn, chuỗi cung ứng vẫn chịu dư âm cuộc chiến thương mại và các bất đồng về AI, Iran lẫn đất hiếm Mỹ Trung chưa được xử lý rốt ráo. Đằng sau ngôn ngữ ngoại giao là một thực tế: thượng đỉnh lần này ít mang tính nghi lễ, nhiều tính toán quyền lực.
Với cử tri Mỹ, cuộc gặp gắn chặt với túi tiền hằng ngày: nó diễn ra chưa đầy sáu tuần trước bầu cử, khi chi phí sinh hoạt là mối quan tâm hàng đầu. Với doanh nghiệp và thị trường toàn cầu, điều đáng chú ý không phải là những khẩu hiệu hữu nghị, mà là việc Washington và Bắc Kinh có kéo dài được đình chiến thương mại, giảm bớt bất định về thuế quan Mỹ Trung Quốc và thiết lập một khung mới cho AI công nghệ thương mại hay không. Nói cách khác, đây là một cuộc mặc cả giữa chính trị và giá điện, giá hàng tiêu dùng, giá công nghệ – những thứ chạm trực diện vào đời sống người dân.
AI: ưu tiên số một của Washington và cuộc đua định nghĩa luật chơi
AI công nghệ thương mại là trụ cột đầu tiên và quan trọng nhất trong thượng đỉnh Trump Tập lần này, bởi nó không chỉ là câu chuyện của vài công ty công nghệ, mà là nền tảng cho cạnh tranh kinh tế, quân sự và an ninh dữ liệu giữa hai siêu cường.
Theo Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, AI sẽ nằm trong nhóm ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của ông Trump và ông Tập, khi hai nước cạnh tranh quyết liệt trong lĩnh vực này. Trên mạng xã hội, ông Trump tuyên bố: “Ai thắng trong cuộc đua AI sẽ là người chiến thắng. Chúng ta đang dẫn trước Trung Quốc… và sẽ tiếp tục như vậy”. Thông điệp rất rõ: Washington không chỉ muốn giữ lợi thế công nghệ, mà còn muốn đặt ra luật chơi toàn cầu, từ tiêu chuẩn an ninh tới dòng chảy dữ liệu.
Vấn đề là, cả Mỹ và Trung Quốc đều nhìn AI như tài sản chiến lược, nên nói về hợp tác nhưng lại hành xử như đối thủ. Trí tuệ nhân tạo được xem là lĩnh vực hợp tác tiềm năng nhờ tác động lớn tới an ninh quốc gia và sức mạnh quân sự, đồng thời cả hai đều lo ngại nguy cơ lạm dụng công nghệ. Song trong thực tế, lệnh kiểm soát xuất khẩu chip, hạn chế trung tâm dữ liệu và những nghi ngờ về giám sát xuyên biên giới khiến bất kỳ “thỏa thuận AI” nào cũng dễ bị rỗng ruột. Nếu hai bên chỉ cam kết chung chung, không có cơ chế kiểm chứng, AI sẽ tiếp tục là chiến trường lâu dài chứ không phải chiếc cầu nối.
Đất hiếm Mỹ Trung: quân bài nguồn lực và rủi ro nghẹt thở chuỗi cung ứng
Trụ cột thứ hai là đất hiếm Mỹ Trung, thứ tài nguyên mà phần lớn người tiêu dùng không thấy nhưng lại hiện diện trong mọi thiết bị điện tử, xe điện, máy bay và khí tài quốc phòng, biến nó thành vũ khí địa kinh tế đầy sức nặng.
Theo thỏa thuận thương mại hiện nay, Washington tạm dừng một số biện pháp, trong khi Bắc Kinh duy trì xuất khẩu đất hiếm và các khoáng sản quan trọng. Đổi lại, Mỹ giữ cửa thị trường mở hơn cho một danh mục hàng hóa được coi là “không nhạy cảm”. Nhưng sự phụ thuộc sâu vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc khiến Washington muốn Bắc Kinh nới lỏng quy định xuất khẩu, đặc biệt với các nguyên liệu dùng trong công nghệ cao, quốc phòng và năng lượng sạch. Với Trung Quốc, việc giữ lại đòn bẩy đất hiếm là cách bảo đảm rằng mọi quyết định thuế quan hay trừng phạt của Mỹ đều phải cân nhắc cái giá chuỗi cung ứng phải trả.
Đất hiếm tiếp tục là một trong những vấn đề đáng chú ý trên bàn thương lượng, bởi nó gắn chặt với tương lai công nghiệp toàn cầu. Nếu hai bên không đạt một cơ chế ổn định hơn – chẳng hạn cam kết không dùng hạn chế xuất khẩu như công cụ trả đũa – doanh nghiệp sẽ sống trong trạng thái “đứt hơi” vì rủi ro thiếu nguyên liệu. Các tập đoàn công nghệ và sản xuất sẽ buộc phải đẩy nhanh chiến lược đa dạng hóa, chấp nhận chi phí cao hơn, trong khi người tiêu dùng cuối cùng sẽ gánh thêm giá thiết bị và dịch vụ. Nói cách khác, mỗi cú xoay van đất hiếm từ Bắc Kinh hay mỗi đòn thuế mới từ Washington đều có thể đánh thẳng vào hóa đơn điện tử, xe hơi, thậm chí là chi phí y tế của người dân khắp thế giới.
Thuế quan, đình chiến mong manh và bóng đen Iran
Trụ cột thứ ba – và cũng là cấu phần dễ “cháy” nhất – là thuế quan Mỹ Trung Quốc, cùng với những căng thẳng an ninh như xung đột Iran đang phủ bóng lên mọi cuộc thương lượng kinh tế.
Cuộc chiến thương mại bùng nổ khiến hai bên áp mức thuế chưa từng có lên hàng hóa của nhau, buộc họ phải thỏa thuận một đình chiến tạm thời để tránh chuỗi cung ứng toàn cầu bị đe dọa hơn nữa. Thỏa thuận này có hiệu lực trong một năm và sẽ hết hạn ngày 10/11, tức chỉ một tuần sau cuộc bầu cử tại Mỹ, nếu không được gia hạn. Thỏa thuận sẽ hết hạn khoảng năm tuần sau cuộc gặp Trump-Tập, tạo áp lực để hai bên sớm quyết định kéo dài hay chấm dứt trạng thái hiện tại. Trong khi đó, một số hàng hóa được coi là “không nhạy cảm” – từ hàng tiêu dùng, công nghệ thấp tới năng lượng, nông nghiệp và y tế – được tách ra như vùng thương mại tương đối an toàn.
Vấn đề là, đình chiến này được xây trên nền địa chính trị bất ổn, với Iran là ví dụ rõ ràng. Các biện pháp trừng phạt liên quan tới cuộc chiến với Iran đã trở thành một phần trong tranh cãi rộng hơn giữa Washington và Bắc Kinh. Cả hai đều muốn tránh leo thang thuế quan ngay trước bầu cử và khi kinh tế toàn cầu còn mong manh, nhưng lại giữ ngỏ khả năng siết chặt trừng phạt để gửi tín hiệu cứng rắn. Điều đó nghĩa là doanh nghiệp và người dân vẫn sống với nguy cơ bất ngờ tăng thuế, đứt gãy nguồn cung hay biến động giá hàng hóa thiết yếu – từ năng lượng tới lương thực. Đình chiến thương mại hiện nay giống một cây cầu tre tạm bợ: đủ để qua sông, nhưng không ai dám chắc nó sẽ đứng vững qua mùa bão chính trị.
Ổn định chiến lược hay hòa hoãn tạm thời?
Dù bất đồng chồng chất, cả Mỹ và Trung Quốc đều tuyên bố đang tìm kiếm ổn định chiến lược và muốn duy trì đình chiến thương mại, nhưng mỗi bên lại gắn mục tiêu này với một tính toán địa chính trị riêng.
Trước thềm thượng đỉnh, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã gặp nhau để tiếp tục thương lượng về các vấn đề kinh tế còn vướng mắc, cho thấy hai bên vẫn duy trì tiếp xúc cấp cao. Ryan Hass cho rằng cả ông Trump và ông Tập “dường như đều đang tìm kiếm những lợi ích nhỏ và tránh xung đột”, và trạng thái cân bằng hiện nay tồn tại vì phục vụ hai mục đích khác nhau với mỗi nhà lãnh đạo. Với ông Trump, đó là cơ hội bước vào kỳ bầu cử với một thỏa thuận kinh tế cụ thể để trưng ra trước cử tri đang mệt mỏi vì chi phí sinh hoạt tăng. Với ông Tập, đó là thời gian “mua” thêm ổn định trước khi chịu thêm áp lực từ các mặt trận khác.
Nhìn rộng hơn, quan hệ kinh tế Mỹ Trung đang bị kéo căng giữa ba mục tiêu khó dung hòa: duy trì tăng trưởng, bảo vệ an ninh và kiểm soát công nghệ. Những gì ông Trump và ông Tập thống nhất – hoặc để ngỏ – tại Washington sẽ định hướng cho thương mại và công nghệ Mỹ Trung trong phần còn lại của năm. Nhưng điều người dân cần hiểu là: thượng đỉnh này khó tạo ra một “bước ngoặt hòa bình” dài hạn. Đó nhiều khả năng chỉ là một thỏa hiệp tạm thời, giữ được hòa hoãn trên bề mặt trong khi cuộc cạnh tranh về AI, đất hiếm và thuế quan tiếp tục âm ỉ. Thế giới sẽ phải sống với một thực tế mới: ổn định không còn là trạng thái mặc định, mà là khoảng nghỉ ngắn giữa những vòng đấu địa kinh tế tiếp theo.
