Cán cân quyền lực đổi, nhưng quyền hành pháp vẫn còn rộng
Thuế quan là khoản thuế đánh lên hàng hóa nhập khẩu, đồng thời là công cụ để chính phủ gây sức ép trong đàm phán thương mại và bảo vệ các ưu tiên kinh tế trong nước. Cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ năm 2026 đã làm thay đổi cán cân tại Washington: đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ, khiến chính quyền Tổng thống Donald Trump đối mặt với giám sát chặt chẽ hơn. Đây là trở ngại chính trị đáng kể, nhưng không phải nút bấm có thể lập tức dỡ bỏ thuế.
Quốc hội có thể mở điều trần, yêu cầu Nhà Trắng giải trình và dùng quyền kiểm soát ngân sách để gây sức ép. Tuy nhiên, nhiều quyết định thương mại vẫn được triển khai qua nhánh hành pháp; ngay cả khi Quốc hội thông qua biện pháp phản đối, tổng thống còn có thể phủ quyết. Vì thế, kết quả bầu cử thay đổi mức độ giám sát và khả năng định hình chính sách, chứ chưa tự động đảo ngược các hàng rào hiện hành. Điểm đáng chú ý không chỉ là ai nắm đa số, mà là Quốc hội có thể buộc chính quyền trả giá chính trị nào cho lựa chọn thương mại của mình.
Vì sao thuế quan khó giảm nhanh
Những kỳ vọng rằng thuế quan Mỹ sẽ sớm được gỡ bỏ đang đi trước thực tế pháp lý. Sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ việc dùng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế để áp một số mức thuế hồi tháng 2/2026, chính quyền chuyển sang những cơ sở luật định khác. Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ, Washington đã áp thuế bổ sung 10% hoặc 12,5% lên hàng hóa từ 60 nền kinh tế theo Mục 301 của Luật Thương mại năm 1974.
Việc chuyển công cụ cho thấy Nhà Trắng có thể duy trì sức ép thương mại ngay cả khi một con đường pháp lý bị chặn. Quốc hội có thể chất vấn, điều tra và thúc đẩy miễn trừ cho hàng hóa ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng, nhưng việc xây dựng đồng thuận để thay đổi luật hoặc giành lại thẩm quyền thương mại sẽ mất thời gian. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp và người mua vì thế vẫn phải tính đến tính liên tục của chính sách thương mại Trump, cũng như khả năng xuất hiện thêm điều tra, yêu cầu về xuất xứ, lao động và chuỗi cung ứng.
Trung Quốc có thể khiến đường lối cứng rắn hơn
Quốc hội mới có thể không chỉ tìm cách kìm hãm Nhà Trắng. Nếu các nghị sĩ Dân chủ thúc đẩy lập trường cứng rắn hơn với Trung Quốc, họ có thể làm giảm dư địa để ông Trump linh hoạt trong đàm phán với Bắc Kinh. Sức ép siết thương mại và hạn chế công nghệ có thể tăng lên, kể cả khi tổng thống muốn ổn định quan hệ song phương.
Đây là nghịch lý của cục diện mới: giám sát mạnh hơn chưa chắc đồng nghĩa với chính sách mềm hơn. Lưỡng đảng vẫn có thể ủng hộ giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, trong khi bất đồng tập trung vào cách dùng thuế quan và mức độ kiềm chế đối đầu. Do đó, Quốc hội có thể định hình lại chiến lược thương mại bằng cách thu hẹp lựa chọn của Nhà Trắng, chứ không nhất thiết buộc tổng thống từ bỏ mục tiêu gây sức ép.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị cho bất định kéo dài
Trong hai năm còn lại của nhiệm kỳ, các đối tác thương mại của Mỹ nên chuẩn bị cho cả sự tiếp nối lẫn những điều chỉnh từng phần: miễn trừ mới, điều tra bổ sung hoặc thay đổi cách thực thi. Với doanh nghiệp Việt Nam, trọng tâm trước mắt là theo sát quy tắc xuất xứ, lao động và chuỗi cung ứng, thay vì đặt kế hoạch trên giả định rằng thuế sẽ sớm giảm. Người tiêu dùng Mỹ cũng có thể chịu tác động khi thuế nhập khẩu làm tăng chi phí của một số hàng hóa; điều đó tạo thêm sức ép chính trị để Quốc hội giám sát.
Kết luận, bầu cử giữa kỳ Mỹ đã làm Nhà Trắng khó hành động mà không bị chất vấn, nhưng chưa tước đi những công cụ pháp lý cho phép duy trì thuế quan. Lập trường của Quốc hội về Trung Quốc có thể làm chính sách cứng rắn hơn, không phải dịu đi. Vì vậy, kỳ vọng hợp lý không phải là một cuộc tháo dỡ nhanh hàng rào thương mại, mà là giai đoạn tranh chấp về phạm vi, cách áp dụng và các ngoại lệ của chúng.
