Từ đô thị quá tải đến tham vọng siêu đô thị đa cực
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm của TP.HCM là đồ án định hình lại toàn bộ không gian phát triển đô thị – kinh tế trong giai đoạn 2025-2050 và xa hơn, với mục tiêu tái cấu trúc thành một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm gắn với hạ tầng giao thông và sinh thái, đủ sức chứa 20-25 triệu dân, duy trì tăng trưởng xanh và cạnh tranh trực tiếp với các đô thị hàng đầu Đông Nam Á.
Điểm đáng nói là TP.HCM không chỉnh sửa lặt vặt quy hoạch cũ mà chọn “thay bản đồ” phát triển. Ngày 9/9, Ban Đô thị HĐND TP.HCM đã khảo sát công tác lập quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, đặt yêu cầu phải xác lập động lực tăng trưởng, cực phát triển và dự án dẫn dắt thay vì nối dài đô thị dàn trải. Việc quy hoạch được mở rộng trên không gian liên kết với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu khiến bài toán không còn là một thành phố hành chính, mà là một đại vùng đô thị thống nhất về kinh tế – hạ tầng. Quy hoạch lần này vì vậy là cú rẽ chiến lược, nếu làm nửa vời sẽ chỉ khiến ách tắc hiện tại phình to ở quy mô lớn hơn.
Năm cực tăng trưởng chiến lược: Xương sống của siêu đô thị đa cực
Thay vì một trung tâm phình to, quy hoạch mới đặt cược vào mô hình siêu đô thị đa cực với 5 cực tăng trưởng chiến lược, 5 hệ liên kết, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản trị phát triển. Đây không chỉ là chia ô bản đồ, mà là cách “vẽ lại” dòng chảy việc làm, dân cư và vốn đầu tư trong 100 năm tới.
Năm cực tăng trưởng chiến lược bao gồm: cực lõi trung tâm quốc tế giữ vai trò tài chính – quản trị; cực đổi mới sáng tạo phía Đông (Thủ Đức – Dĩ An – Thuận An – Thủ Dầu Một); cực đô thị – y tế – giáo dục phía Tây tại Vĩnh Lộc – Bình Lợi – Bình Chánh; cực công nghiệp – logistics phía Bắc (Bình Dương, Bến Cát, Bàu Bàng); và cực cảng biển – thương mại tự do phía Nam nối Châu Đức, Phú Mỹ, Cái Mép, Vũng Tàu và Cần Giờ. Nếu tổ chức đúng, mỗi cực tăng trưởng không chỉ chia sẻ áp lực mà còn chuyên môn hóa chức năng, tạo mạng lưới đô thị liên kết chặt chẽ thay vì cuộc đua giành dự án. Việc này trực tiếp trả lời câu hỏi nóng: dân số, việc làm, nhà ở và hạ tầng sẽ phân bổ ở đâu khi TP.HCM hướng tới quy mô 20-25 triệu người.
Phát triển hướng giao thông và logistics đa phương thức: Không còn chỗ cho tư duy “mở đường theo dự án”
Nếu xương sống của cấu trúc mới là các cực tăng trưởng, thì hệ thống phát triển hướng giao thông (TOD) và hạ tầng logistics đa phương thức chính là mạch máu giữ cho siêu đô thị không “đột quỵ”. Hiện TP.HCM đối mặt với đô thị phát triển lan tỏa, trung tâm quá tải trong khi mô hình TOD quanh metro vẫn chưa hoàn chỉnh, hạ tầng kết nối vùng còn yếu.
Dự thảo quy hoạch chuyển sang tư duy “gắn phát triển với giao thông”, lấy metro, đường sắt vùng, BRT, xe buýt điện và đường thủy đô thị làm khung xương hạ tầng TP.HCM. Các cực tăng trưởng được kết nối bằng 5 hệ liên kết chiến lược Bắc – Nam, Đông – Tây, công nghiệp – sản xuất – logistics đa phương thức, hạ tầng đô thị đa tầng và liên kết xanh – xanh dương. Mạng lưới đường sắt được nghiên cứu để nối khu vực TP.HCM cũ với tuyến Thủ Dầu Một – Bà Rịa và sân bay Long Thành, cùng các tuyến cao tốc liên vùng, vành đai và tuyến xuyên tâm được đề xuất điều chỉnh để kết nối các trung tâm mới. Ở tầm người dân, điều này có nghĩa là nhà ở xã hội, việc làm và ga metro phải đi cùng nhau, thay vì cảnh “ở một nơi, làm một nẻo, đi làm bằng… tắc đường”.
Hạ tầng xanh – chống chịu khí hậu cho 20–25 triệu dân: Bài kiểm tra khắt khe nhất
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm không thể chỉ nói về bê tông và đường cao tốc; với một đô thị bị ngập, sụt lún và chịu áp lực biến đổi khí hậu như TP.HCM, thước đo thành công phải là khả năng sống được trong bối cảnh rủi ro tăng dần. TS.KTS Ngô Trung Hải đề xuất rà soát lại quy mô và phân bổ dân số, có thể không dừng ở 20 triệu mà lên tới 25 triệu người, nhưng phải gắn chặt với năng lực hạ tầng từng khu vực. "Quy mô dân số cần được tính toán gắn với năng lực hạ tầng và định hướng phát triển của từng khu vực, thay vì áp một quy mô chung cho toàn Thành phố".
Dự thảo cho thấy một bước ngoặt: chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh, chống ngập thụ động” sang quản lý rủi ro tổng hợp, kết hợp trữ nước, tiêu thoát, phục hồi sinh thái và thích ứng biến đổi khí hậu. Không gian xanh, mặt nước được coi là cấu phần hạ tầng bắt buộc, không phải phần trang trí. Quy hoạch tầm nhìn 50-100 năm còn phải chừa chỗ cho những động lực mới như kinh tế số, AI, tài chính quốc tế, công nghiệp sáng tạo, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, kinh tế ban đêm, kinh tế biển và kinh tế sông nước. Nếu không khóa cứng quỹ đất cho các hệ sinh thái này ngay từ hôm nay, TP.HCM sẽ tự tước mất tương lai cạnh tranh của chính mình.
Cơ chế quản trị mới và cuộc đua vị thế quốc tế
Một siêu đô thị đa cực không thể vận hành bằng cơ chế quản lý cũ vốn nặng xin – cho và chia cắt theo địa giới hành chính. Vì thế, cùng với bản đồ không gian, các chuyên gia đề xuất mô hình quản trị liên kết kép cho siêu đô thị TP.HCM và vùng động lực phía Nam, trong đó hình thành khoảng 8–12 tiểu vùng chức năng để tăng tính chủ động và phối hợp thực thi.
Đáng chú ý, có đề xuất xây dựng cơ chế riêng cho “đô thị đặc biệt” theo hướng tăng quyền đi đôi với trách nhiệm của chính quyền TP.HCM; ưu tiên công nghệ cao, AI, công nghiệp chế tạo bán dẫn; phát triển nhân lực chất lượng cao và phát huy vai trò kinh tế tư nhân. Ngày 11/9, UBND TP.HCM đã tổ chức hội nghị tham vấn rộng rãi các hiệp hội, nhà đầu tư chiến lược và chuyên gia, nhấn mạnh việc lấy ý kiến để điều chỉnh quy hoạch cho sát thực tế, đồng thời tiếp tục rà soát tính khả thi, nguồn lực và phân kỳ đầu tư trước khi hoàn thiện. Nếu thành phố dám kiên định với mô hình siêu đô thị đa cực, phát triển hướng giao thông và hạ tầng xanh, đây sẽ không chỉ là quy hoạch tầm nhìn 100 năm trên giấy, mà là bước nhảy để TP.HCM trở thành đối thủ ngang tầm các siêu đô thị hàng đầu khu vực.
