Xuất siêu 14,25 tỷ USD: thành tích ấn tượng nhưng không thể chủ quan
Xuất khẩu nông lâm thủy sản là hoạt động đưa các sản phẩm nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản ra thị trường nước ngoài, tạo nguồn thu ngoại tệ, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, cải thiện cán cân thương mại, đồng thời định hình vị thế của một quốc gia trong chuỗi giá trị lương thực, thực phẩm khu vực và toàn cầu. Trong 8 tháng qua, kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt 49,3 tỷ USD, tăng 7% so với cùng kỳ trong khi nhập khẩu khoảng 35,06 tỷ USD, giúp ngành xuất siêu 14,25 tỷ USD. Con số này cho thấy lợi thế cạnh tranh hiện hữu, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phải nhìn lại chất lượng tăng trưởng: chúng ta bán nhiều hơn, song biên lợi nhuận, năng lực chế biến sâu và sức chống chịu trước biến động thương mại vẫn còn là dấu hỏi.
Cấu trúc xuất khẩu: tôm, cá tra và hồ tiêu dẫn dắt nhưng lệ thuộc thị trường châu Á
Tăng trưởng xuất khẩu nông lâm thủy sản hiện dựa nhiều vào nhóm thủy sản tôm cá tra và hồ tiêu xuất khẩu, trong đó tôm là điểm sáng hiếm hoi khi nhiều thị trường truyền thống vẫn suy yếu. Theo số liệu hải quan được VASEP công bố, xuất khẩu tôm 8 tháng đạt 3,3 tỷ USD, tăng 12%, với tôm chân trắng hơn 2 tỷ USD, tôm sú gần 318 triệu USD và nhóm tôm khác tăng tới 25%. Cùng lúc, hồ tiêu mang về 1,32 tỷ USD, tăng 10,3% về trị giá, sản lượng xuất khẩu tăng 15,2% cho thấy Việt Nam vẫn giữ vai trò trung tâm nguồn cung toàn cầu. Tuy nhiên, bức tranh thị trường đang lệch rõ về châu Á khi Trung Quốc trở thành điểm đến tăng trưởng mạnh nhất cho cả tôm và hồ tiêu, trong khi Mỹ và EU giảm nhu cầu, khiến rủi ro lệ thuộc khu vực ngày càng lớn.
Thị trường Trung Quốc: động lực tăng trưởng hay “dao hai lưỡi” cho vị thế cạnh tranh?
Không thể phủ nhận thị trường Trung Quốc đang đóng vai trò động lực trong câu chuyện xuất siêu Việt Nam. Trung Quốc là một trong những thị trường xuất khẩu nông lâm thủy sản quan trọng với kim ngạch 11,2 tỷ USD, chiếm 22,7% thị phần và tăng 22,1% so với cùng kỳ. Với riêng tôm, Trung Quốc và Hong Kong chiếm tới 34,1% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong đó Trung Quốc tăng 38,2% và trở thành động lực chính giúp ngành tôm duy trì tăng trưởng. Ở hồ tiêu, Trung Quốc tăng nhập tới 34,1% trong nửa đầu tháng 9, đứng thứ hai về khối lượng cả năm. Câu hỏi đặt ra là: khi vị thế xuất siêu Việt Nam gắn chặt với thị trường Trung Quốc, chiến lược cạnh tranh khu vực phải dịch chuyển từ tư duy “bán được hàng” sang xây dựng năng lực đáp ứng chuẩn chất lượng, truy xuất và đa dạng hóa để tránh rủi ro khi một thị trường lớn thay đổi chính sách.
Rủi ro giá cả, thuế quan và môi trường: xuất siêu chưa đồng nghĩa với an toàn
Phía sau các con số xuất siêu là một chuỗi rủi ro ngày càng lộ rõ. Với hồ tiêu, sản lượng trong nước giảm nhưng giá nội địa chưa tăng như kỳ vọng vì nguồn cung nguyên liệu được bổ sung qua nhập khẩu, cộng thêm bất ổn từ xung đột Trung Đông và chính sách thuế quan của Mỹ. Trong thủy sản, Mỹ và EU vẫn chịu sức ép về sức mua và cạnh tranh, khiến xuất khẩu tôm sang Mỹ giảm 11,7% và EU giảm 3,6% trong 8 tháng. Ở cấp ngành, cơ quan quản lý đang phải đồng thời xử lý cảnh báo “thẻ vàng” IUU, đẩy nhanh mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và chủ động phòng chống thiên tai để bảo vệ kết quả sản xuất, song song với yêu cầu đẩy nhanh đầu tư công và các chương trình mục tiêu quốc gia. Xuất siêu hiện tại vì thế mới là nền tảng, không phải vùng an toàn.
Giữ vị thế xuất siêu: từ chạy theo sản lượng sang chiến lược giá trị và kiểm soát rủi ro
Nếu muốn duy trì vị thế xuất siêu Việt Nam bền vững trước cạnh tranh khu vực, chiến lược không thể dừng ở việc tăng sản lượng và mở rộng thị trường Trung Quốc. Mục tiêu xuất khẩu nông lâm thủy sản cả năm là 74 tỷ USD, đồng nghĩa 4 tháng cuối năm phải đạt bình quân 6,23 tỷ USD mỗi tháng. Đây là áp lực dễ kéo các doanh nghiệp quay lại vòng xoáy chấp nhận đơn hàng biên lợi nhuận thấp, ràng buộc điều kiện khắt khe. Hướng đi hợp lý là tập trung vào nâng giá trị gia tăng trong chế biến, củng cố các thị trường đang suy yếu như Mỹ, EU bằng việc đáp ứng chuẩn kỹ thuật và truy xuất, đồng thời sử dụng lợi thế hiện tại ở thị trường Trung Quốc như bệ đỡ chứ không là điểm tựa duy nhất. Chỉ khi trụ vững trên nhiều thị trường và giảm dần phụ thuộc vào xuất khẩu thô, xuất siêu mới trở thành lợi thế chiến lược thực sự, thay vì một con số dễ bị đảo chiều.
