Thành tích Olympic Toán quốc tế: Đỉnh cao huy chương, đáy sâu nghịch lý
Khoảng cách giữa thành tích huy chương Olympic Toán quốc tế và việc phát triển tài năng toán học Việt Nam là một nghịch lý giáo dục, khi hệ thống có thể luyện nên nhà vô địch nhưng lại thiếu môi trường nuôi dưỡng nhà khoa học tương lai lâu dài và bền vững. Học sinh THPT Việt Nam đã dự 51 kỳ Olympic Toán quốc tế, với 19 lần vào top 5, 19 lần top 10 và 12 lần top 20, chỉ một lần tụt xuống thứ 31. Đây là bảng vàng mà bất cứ nền giáo dục nào cũng phải nể. Tuy vậy, theo GS Phùng Hồ Hải, việc liên tục có học sinh đứng đầu Olympic Toán quốc tế không đồng nghĩa Việt Nam phát hiện và nuôi dưỡng tài năng toán học hiệu quả. Nói cách khác, chúng ta đang rất giỏi ở “trận chung kết” mang tên IMO, nhưng lại yếu trong cả giải đấu dài hơi là hệ sinh thái phát triển tài năng học sinh.
Nhật Nam và bài học từ một huy chương vàng IMO
Câu chuyện Nguyễn Lê Nhật Nam, học sinh lớp 12 Toán 1 Trường THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội, giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế (IMO) và giúp đội tuyển Việt Nam vươn lên vị trí thứ 5 thế giới, là minh chứng sống động cho tiềm năng của tài năng toán học Việt Nam. Trước đó, Nam từng chỉ đạt giải Nhì kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và không đủ điểm vào vòng TST – vòng chọn đội tuyển IMO. Bước ngoặt đến khi em tự điều chỉnh cách học: chỉ tự học không quá hai giờ mỗi ngày, ưu tiên ngủ đủ, rèn sức khỏe và đào sâu từng bài toán thay vì chạy đua số lượng. Cách học “ít nhưng sâu” này cho thấy nếu học sinh được tôn trọng nhịp độ riêng, chú trọng hiểu bản chất, các em vẫn có thể chinh phục huy chương IMO, thay vì bị cuốn vào guồng luyện đề căng thẳng, dễ đốt cháy động lực.
Hệ thống trường chuyên: bệ phóng thành tích hay chiếc phễu méo mó?
GS Phùng Hồ Hải chỉ ra rằng chúng ta đang bồi dưỡng rất tốt cho mục tiêu huy chương IMO, nhưng không thể nói là bồi dưỡng tài năng toán học hiệu quả. Cốt lõi nằm ở cấu trúc hệ thống: mọi thứ dồn vào trường chuyên, vào các kỳ thi chọn học sinh giỏi và đội tuyển, trong khi nhiều học sinh coi đó chỉ là “bước đệm” cho mục tiêu ngoài toán học. Thành tích cao đem lại lợi ích cho học sinh, giáo viên, trường, sở giáo dục; nên cả hệ thống có xu hướng chạy theo chỉ tiêu, tạo áp lực luyện thi hơn là xây dựng phong trào toán học rộng và bình đẳng. Nhiều em rất giỏi nhưng không đam mê hoặc không muốn hi sinh cả năm lớp 12 cho một kỳ thi mà khả năng “bỏng không” chiếm 80-90% vì chỉ sáu em được chọn từ 400-500 thí sinh. Ngược lại, nhiều em thực sự yêu Toán lại thiếu cơ hội, thiếu cộng đồng và người dẫn dắt.
Khi luyện thi lấn át đam mê: Tài năng bị bóp méo từ gốc
Điểm đáng lo nhất không phải việc huy chương IMO nhiều hay ít, mà là cách chúng ta đang biến Olympic Toán quốc tế thành đích đến duy nhất, thay vì một trong nhiều “lá cờ đầu” của phong trào toán học. Luyện thi quá đà, tập trung nhồi các dạng bài, làm học sinh chán toán, méo mó hình dung về toán học – từ một khoa học sáng tạo thành chuỗi mẹo mực giải bài. Trong khi đó, những nước có nền toán học phát triển mạnh như Pháp, Ý, Đức chấp nhận thứ hạng IMO ở mức top 10–30, nhưng lại sản sinh nhiều nhà toán học lớn hơn rất nhiều so với Việt Nam. Điều này cho thấy huy chương IMO của họ là hệ quả tự nhiên của tài năng được nuôi dưỡng, còn chúng ta phần nhiều dựa vào bồi dưỡng, luyện tập. Nếu cứ giữ mô hình hiện tại, tài năng toán học Việt Nam dễ bị “cháy” ngay sau thời phổ thông, không bước tiếp được vào con đường nghiên cứu dài hạn.
Từ huy chương IMO đến tài năng thực thụ: Cần một chiến lược mới
Muốn huy chương IMO trở thành điểm khởi đầu của tài năng toán học Việt Nam chứ không phải đỉnh cao ngắn ngủi, chúng ta phải thay đổi mục tiêu và cách tổ chức phát triển tài năng học sinh. GS Phùng Hồ Hải đề xuất giảm áp lực thành tích, giảm lợi ích kèm theo để kỳ thi trở nên thực chất hơn, đồng thời mở rộng cơ hội dự thi, tổ chức nhiều mô hình thi khác nhau nhằm phát hiện và bồi dưỡng niềm đam mê toán học trên diện rộng. Ông từng nêu quan điểm nên giao việc tổ chức các kỳ thi chọn đội tuyển IMO cho Hội Toán học; Hội đóng vai trò phát hiện tài năng, còn nhà nước đầu tư kinh phí bồi dưỡng. Bài học từ Nguyễn Lê Nhật Nam cho thấy: khi học sinh có quyền học sâu, học vì yêu thích, họ vẫn có thể giành huy chương IMO; nhiệm vụ của hệ thống là kéo dài ngọn lửa ấy sau ngày trao giải, thay vì để nó tắt dần trong sự thực dụng của các kỳ thi tiếp theo.
