Khoảng cách trường học: Khi quyền học tập bị đo bằng km
Học sinh vùng sâu, đặc biệt ở các khu vực biên giới và ven biển xa trung tâm, đang phải đối mặt với rào cản lớn về khoảng cách trường học, khiến tiếp cận giáo dục trở nên khó khăn, nguy cơ bỏ học tăng cao và quyền học tập không còn là điều hiển nhiên mà trở thành một cuộc đánh đổi đầy rủi ro cho cả gia đình lẫn trẻ em.
Ở buôn Đrang Phốk (xã biên giới Buôn Đôn), 27 học sinh từ lớp 1 đến lớp 3 xin được học tại buôn thay vì ra Trường nội trú liên cấp Buôn Đôn vì quãng đường gần 17km mỗi ngày là quá sức với cả trẻ nhỏ lẫn phụ huynh. Trong đó có 6 em lớp 1, 11 em lớp 2 và 10 em lớp 3. Đây không phải lựa chọn “tiện hơn”, mà là nỗ lực giữ con ở lại trường trong điều kiện ít tổn thất nhất cho gia đình lao động nghèo. Khi đi học đồng nghĩa với mất một lao động đưa đón, giáo dục bị đặt lên bàn cân với miếng ăn và sự an toàn.
Buôn Đrang Phốk: Trường nội trú biên giới chưa chạm tới được học sinh nhỏ tuổi
Trường nội trú liên cấp xã Buôn Đôn được xây dựng với kỳ vọng đón hơn 1.000 học sinh từ lớp 1 đến lớp 9 trên địa bàn xã biên giới Buôn Đôn. Về lý thuyết, đó là mô hình trường nội trú biên giới giúp học sinh vùng sâu rút ngắn khoảng cách đến tri thức. Nhưng thực tế, với các em nhỏ lớp 1, 2, 3 ở Đrang Phốk, mô hình này lại trở thành một rào cản mới: các em phải rời gia đình quá sớm hoặc chấp nhận con đường đi học gần 20km mỗi ngày.
Nhà trường đang cân nhắc ba phương án: nhận đủ 27 em vào nội trú và xin thêm nhân lực chăm sóc; yêu cầu phụ huynh tự đưa đón con; hoặc bố trí giáo viên luân phiên vào buôn dạy học, tổ chức bữa trưa bán trú tại chỗ cho các em. Phương án thứ hai gần như phi thực tế với gia đình làm nương rẫy, còn phương án nội trú cho trẻ quá nhỏ lại đầy rủi ro về tâm lý và chăm sóc. Cách hợp lý nhất chính là mang lớp học đến gần buôn thay vì bắt những đứa trẻ 6–8 tuổi vượt quãng đường 17km mỗi ngày.
Ven biển phía Đông Đắk Lắk: Trượt lớp 10 không phải bi kịch, nhưng khoảng cách mới là
Tại các xã ven biển phía Đông như Xuân Lộc, Xuân Cảnh, bài toán tiếp cận giáo dục sau THCS còn gai góc hơn. Khi điểm chuẩn vào Trường THPT Phan Chu Trinh là 37,5 điểm, em Nguyễn Thị Kim Tuyền với 36,5 điểm bị trượt lớp 10 công lập. Đây vốn chỉ nên là cú vấp bình thường trong hành trình học tập. Nhưng với Tuyền và khoảng 160 học sinh không trúng tuyển từ hai trường THPT trong khu vực, cú vấp đó có thể là dấu chấm hết cho việc học.
Giải pháp chuyển sang trường dân lập lập tức vấp phải hai rào cản: học phí ngoài khả năng gia đình làm nông, đi biển, và khoảng cách 20–30km đến trường. Lựa chọn học tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên Sông Cầu còn gian nan hơn khi học sinh phải di chuyển hơn 30km mỗi ngày, trên tuyến quốc lộ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông. Không có ký túc xá, phương án thuê trọ khiến nhiều phụ huynh lo sợ, đến mức tính đến chuyện cho con nghỉ học. Ở đây, thi trượt không đáng sợ bằng việc không có con đường khả thi nào để tiếp tục đến trường.
Ngành giáo dục Đắk Lắk xoay trục: Mang lớp học về gần dân
Sức ép từ thực tế và phản ánh của phụ huynh buộc ngành giáo dục địa phương phải thay đổi cách tổ chức thay vì chỉ kêu gọi “vượt khó đến trường”. Ngày 21/8, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Đắk Lắk cho biết Sở đã xây dựng phương án để học sinh vùng xa tiếp tục học tập, tránh tình trạng bỏ học do khoảng cách địa lý và khó khăn đi lại. Đây là bước chuyển từ tư duy “học sinh phải tìm tới cơ sở giáo dục” sang “cơ sở giáo dục phải chủ động tiến gần học sinh vùng khó”.
Đề xuất quan trọng là cho phép học sinh ở Xuân Lộc, Xuân Cảnh và khu vực lân cận, dù không trúng tuyển lớp 10 công lập, được đăng ký học chương trình giáo dục thường xuyên THPT của Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên Sông Cầu nhưng học ngay tại cơ sở Trường THPT Phan Chu Trinh. Các địa phương đang thống kê số học sinh có nhu cầu để trình UBND tỉnh xem xét mở lớp. Điều này không chỉ giảm quãng đường gần 30km tới trung tâm, mà còn gửi đi thông điệp rõ ràng: học sinh vùng sâu có quyền được tiếp cận giáo dục theo nhiều con đường, không bị bỏ lại chỉ vì thiếu vài điểm thi.
Không thể để trẻ em chọn giữa con chữ và miếng ăn
Các câu chuyện ở buôn Đrang Phốk và vùng ven biển phía Đông cho thấy một thực tế: khoảng cách địa lý đang âm thầm tái sản xuất bất bình đẳng trong giáo dục. Gia đình ở gần trung tâm có nhiều lựa chọn, trong khi học sinh vùng sâu bị dồn đến chỗ hoặc đi học xa, tốn kém và nguy hiểm, hoặc nghỉ học sớm để lao động phụ giúp gia đình.
Giải pháp mang lớp học về gần dân – mở điểm lớp của trường nội trú ngay tại buôn, tổ chức lớp giáo dục thường xuyên ngay trong trường THPT công lập – là hướng đi đúng nhưng mới chỉ là bước khởi đầu. Cần nhìn tiếp cận giáo dục cho học sinh vùng sâu như một cam kết lâu dài: đầu tư giao thông, bố trí giáo viên, linh hoạt mô hình trường lớp và quan trọng hơn, lắng nghe tiếng nói của phụ huynh. Một hệ thống giáo dục công bằng không thể yêu cầu trẻ em 14–15 tuổi đi hơn 30km mỗi ngày để giữ quyền được học; trách nhiệm ấy thuộc về chính sách, chứ không phải đôi chân nhỏ bé của các em.
