Cải tạo kênh TPHCM: Không chỉ là nạo vét, mà là tái thiết cả không gian sống ven kênh đô thị
Cải tạo kênh TPHCM là chương trình đầu tư hạ tầng, môi trường và không gian công cộng dọc các tuyến kênh rạch, nhằm chống ngập, giảm ô nhiễm và thay đổi diện mạo khu dân cư ven kênh đô thị theo hướng hiện đại, an toàn và đáng sống hơn, đi kèm việc di dời dân cư khỏi nhà ổ chuột trên và ven kênh để tái định cư vào nơi ở tốt hơn.
Điểm nhấn hiện nay là hai dự án: chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi dài khoảng 8,8km với tổng mức đầu tư hơn 49.000 tỉ đồng, và dự án cải tạo rạch Cầu Cụt dài khoảng 1,3km với hơn 2.300 tỉ đồng vốn ngân sách. Cộng lại, TP dùng hơn 4.600 tỉ đồng cho riêng Cầu Cụt và một phần hạ tầng trong gói kênh Đôi, cho thấy mức độ ưu tiên cao cho các tuyến kênh chiến lược. Đây là bước đi đúng hướng nếu thành phố muốn chống ngập TPHCM, giảm ô nhiễm và xoá dần các “ổ chuột trên sông”. Nhưng cách làm sẽ quyết định: hoặc là tái sinh đô thị, hoặc là tạo thêm một vòng bất bình đẳng cho người nghèo ven kênh.
Kênh Đôi: Hơn 5.800 mái nhà tạm bợ và cơ hội vàng tái thiết bờ Nam
Bờ Nam kênh Đôi là bức tranh điển hình của ven kênh đô thị: nhà tạm chắp vá, sàn ẩm thấp, tường nứt, triều cường ngập sàn, nguy cơ sạt lở rình rập. Nhiều căn nửa trên đất, nửa chìm ra mặt nước, không đạt chuẩn hạ tầng, vệ sinh hay môi trường. Việc sửa chữa vượt quá khả năng chi trả của các hộ lao động nghèo, nên họ mắc kẹt trong vòng xoáy xuống cấp. Trong bối cảnh đó, chủ trương chỉnh trang không chỉ hợp lý mà còn mang tính cấp bách. “According to the City People’s Committee, most homes in this corridor are cramped, makeshift structures lacking proper infrastructure and falling short of sanitary and environmental standards.”
Dự án bờ Nam kênh Đôi bao phủ khoảng 8,8km từ cầu Rạch Ông đến hết tuyến kênh, liên quan khoảng 5.807 căn nhà trên và ven kênh, tương đương 38,8% tổng số nhà ven kênh ở khu vực quận 8 cũ. Đây là một trong những dự án di dời dân cư kênh lớn nhất, nằm trong chương trình chung di dời 20.000 hộ sống ven kênh giai đoạn 2025-2030. Nếu làm tốt, khu vực tù túng sẽ được thay bằng kè kiên cố, công viên, thể thao ngoài trời và đường Phạm Thế Hiển mở rộng lên 30m. Nhưng đằng sau viễn cảnh sáng sủa là nỗi lo rất thật của 5.800 gia đình phải rời mái nhà cũ.
Chống ngập TPHCM và bài toán môi trường: Kênh Đôi, rạch Cầu Cụt có đủ tạo cú hích?
Cả hai dự án kênh Đôi và rạch Cầu Cụt đều được định hình như những mảnh ghép quan trọng trong chiến lược chống ngập TPHCM và làm sạch môi trường nước. Rạch Cầu Cụt sẽ được cải tạo khoảng 1,3km, từ cống Cầu Cụt 1 đến Cầu Cụt 2, nhằm nâng cao khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập úng cục bộ cho khu dân cư ven rạch và các tuyến đường lân cận, đặc biệt trong mùa mưa. Nạo vét, khơi thông dòng chảy sẽ xử lý một phần ô nhiễm do rác và nước thải sinh hoạt xả trực tiếp xuống rạch.
Trên kênh Đôi, thành phố xem việc triển khai là “cần thiết và cấp bách” để cải thiện môi trường, chống xói lở bờ kênh, nâng cấp giao thông và di dời người dân sang nơi ở tốt hơn. Về mặt thiết kế, rạch Cầu Cụt sẽ có đường giao thông, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh ven rạch; còn kênh Đôi có kè, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, công viên cây xanh, thể thao ngoài trời, đường Phạm Thế Hiển và các tuyến D7, D8 mới. Những can thiệp này nếu được vận hành đồng bộ sẽ giảm ngập, nâng chất lượng không khí, cải thiện vi khí hậu và biến bờ kênh từ “lưng nhà” thành “mặt tiền đô thị”.
Di dời dân cư kênh: Đồng thuận có, niềm tin thì chưa đủ
Người dân bờ Nam kênh Đôi phần lớn ủng hộ chỉnh trang. Họ đã quá quen với cảnh nước triều tràn vào sàn nhà, mái dột, sàn mục, nỗi sợ sạt lở trong mưa gió. Nhiều người công khai mong sớm được di dời để ổn định cuộc sống. Nhưng đồng thuận không đồng nghĩa với an tâm. Họ lo nhất là cơ chế bồi thường có “sát thực tế” hay không, có đủ tiền tìm chỗ ở mới và tiếp tục mưu sinh hay sẽ trượt dài vào nghèo hơn.
Áp lực càng lớn khi cùng lúc phường Chánh Hưng phải triển khai nhiều dự án bồi thường, với tổng cộng 5.396 trường hợp giải tỏa. Quỹ nhà tái định cư tại 400 Nguyễn Duy mới ở bước chuẩn bị đầu tư, nguy cơ thiếu nguồn nhà có thể kéo chậm tiến độ chung và khiến người dân sống lâu hơn trong cảnh tạm bợ. Với tiến độ dự kiến 2026-2027 lo thủ tục, bồi thường, tái định cư và 2028-2030 thi công hạ tầng, hoàn thành 2031-2032, khoảng trống thời gian vài năm là điều người dân lo lắng: sống ở đâu, bằng gì, trong lúc kênh Đôi biến thành đại công trường kéo dài?
Làm sao để dự án không biến thành cuộc “thanh lọc nghèo” ven kênh?
Dự án kênh Đôi và rạch Cầu Cụt có tiềm năng nâng chất lượng sống cho hàng chục nghìn cư dân: cải thiện giao thông, chiếu sáng, công viên, thể thao ngoài trời sẽ giúp đời sống sinh hoạt và hoạt động kinh tế khởi sắc hơn. Nhưng nếu không quản lý tốt di dời dân cư kênh, thành phố dễ trượt vào kịch bản quen thuộc: người nghèo bị đẩy xa khỏi trung tâm, đứt gãy sinh kế, trong khi bờ kênh trở thành “mặt tiền” cho những nhóm có khả năng chi trả cao.
Muốn tránh điều đó, thành phố cần vài nguyên tắc: bồi thường sát giá thị trường cho cả nhà có và không có giấy tờ; ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc gần kênh với giá hợp lý; công khai, dễ hiểu mọi tiêu chí bố trí nhà; và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho các hộ sống nhờ vị trí ven kênh. Quan trọng hơn, người dân phải được đối thoại từ sớm về mốc thời gian di dời, nơi ở mới và điều kiện sống trong thời gian thi công. Nếu coi họ là đối tác thay vì đối tượng, TP.HCM mới có thể vừa cải tạo kênh TPHCM thành không gian ven kênh đô thị hiện đại, vừa bảo vệ được những cộng đồng đã gắn bó với dòng nước ấy qua nhiều thế hệ.
