Luật chơi mới của xuất khẩu sang Mỹ: không còn chỗ cho doanh nghiệp “mù luật”
Xuất khẩu sang Mỹ là quá trình đưa hàng hóa Việt Nam vào một thị trường lớn nhưng đòi hỏi tiêu chuẩn xanh hàng hóa, kiểm soát chuỗi cung ứng và tuân thủ pháp lý xuất khẩu nghiêm ngặt, nơi doanh nghiệp không chỉ cần sản phẩm tốt mà còn phải chứng minh xuất xứ, minh bạch dữ liệu và xây dựng chiến lược thị trường đa cực để giảm rủi ro phụ thuộc. Trong bối cảnh thương mại song phương tăng nhanh, một hội thảo về phát triển kinh doanh xuất nhập khẩu với thị trường Hoa Kỳ diễn ra ngày 18/8 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về “cửa vào” ngày càng hẹp. Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại nhấn mạnh nếu muốn thương mại Việt – Mỹ cân bằng và bền vững, doanh nghiệp phải xem tuân thủ là lợi ích lâu dài chứ không phải gánh nặng nhất thời. Đây không còn là câu chuyện chỉ tăng kim ngạch mà là nâng cấp toàn bộ cách tiếp cận thị trường.
Áp lực xuất xứ, tiêu chuẩn xanh và chuỗi cung ứng: Mỹ không tin vào lời hứa, chỉ tin vào dữ liệu
Mỹ đã bước sang giai đoạn kiểm tra chặt chẽ tính minh bạch và khả năng tuân thủ của hàng hóa Việt Nam, từ xuất xứ tới năng lực sản xuất thực chất. Nhà nhập khẩu đòi hỏi dữ liệu chi tiết về giá trị tạo ra tại Việt Nam và khả năng cung cấp thông tin phục vụ thẩm định, thay vì nhận những cam kết chung chung. Bên cạnh đó, đáp ứng tiêu chuẩn xanh hàng hóa trở thành điều kiện bắt buộc để cạnh tranh không chỉ ở Mỹ mà cả EU và Nhật Bản. Điều này buộc doanh nghiệp phải quản trị lại kiểm soát chuỗi cung ứng: xây dựng mạng lưới nhà cung cấp nội địa, tăng tỷ lệ nội địa hóa, đầu tư vào truy xuất nguồn gốc và chuyển giao công nghệ ngay trong nước. Nếu tiếp tục xuất khẩu sang Mỹ bằng mô hình gia công giá rẻ, thiếu dữ liệu và thiếu hệ thống tuân thủ, doanh nghiệp sẽ bị coi là rủi ro cao và dễ bị nghi ngờ chuyển tải thương mại.
Thuế quan bổ sung 12,5%: cú sốc buộc doanh nghiệp phải xây lại chiến lược thị trường đa cực
Việc Hoa Kỳ áp dụng thuế bổ sung 12,5% theo Mục 301 từ ngày 24/7/2026 đã giáng một cú đánh trực diện vào biên lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là khối nhỏ và vừa. Mức thuế này xuất phát từ đánh giá rằng các nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, chưa có hoặc chưa thực thi hiệu quả cơ chế cấm nhập khẩu hàng hóa gắn với lao động cưỡng bức. Với nhiều mặt hàng có lãi chỉ vài phần trăm, doanh nghiệp không thể hấp thụ thêm chi phí, trong khi nhà nhập khẩu Mỹ hoàn toàn có thể yêu cầu chia sẻ thuế hoặc chuyển đơn hàng sang quốc gia khác. Cùng lúc, Việt Nam đang chịu một cuộc điều tra Mục 301 riêng về bảo hộ và thực thi sở hữu trí tuệ, và bị đặt câu hỏi về dư thừa công suất mang tính cơ cấu. Trong bối cảnh đó, xây dựng chiến lược thị trường đa cực không còn là khẩu hiệu mà là yêu cầu sinh tồn: không để một quốc gia, một chuỗi bán lẻ chi phối doanh thu.
Làm chủ thương hiệu và tuân thủ pháp lý: cách duy nhất để thoát kiếp gia công
Các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng doanh nghiệp Việt đã giỏi làm hàng nhưng vẫn yếu ở khâu hiểu người tiêu dùng Mỹ, xây dựng thương hiệu và phân phối. Nghĩa là phần giá trị lớn nhất nằm ở ngoài dây chuyền sản xuất. Muốn thoát khỏi kiếp gia công, doanh nghiệp phải chuyển từ bán hàng thuần túy sang chủ động xây dựng thị trường, từ tăng sản lượng sang nâng giá trị gia tăng, và quan trọng hơn là thiết lập hệ thống tuân thủ pháp lý xuất khẩu ngay từ đầu thay vì xử lý hồ sơ thụ động. Điều này bao gồm số hóa hồ sơ nguyên liệu, định danh nhà cung cấp, lưu dữ liệu theo lô và kiểm soát chặt chứng nhận xuất xứ để đáp ứng yêu cầu truy xuất của Mỹ. Thay vì tìm cách lách luật, doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, quản trị chuỗi cung ứng, sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn quản trị phù hợp với yêu cầu ngày càng khắt khe của các cơ quan Mỹ.
EU: thị trường quan trọng nhưng không phải “phao cứu sinh” thay thế Mỹ
Nhiều ý kiến kỳ vọng xuất khẩu sang châu Âu sẽ nhanh chóng bù đắp khoảng trống từ Mỹ nhờ các hiệp định thương mại tự do. Tuy nhiên, đây là cách nhìn cơ học và chứa nhiều rủi ro. Mặc dù EU tiếp tục lộ trình loại bỏ thuế đối với hàng Việt Nam đến năm 2027, thuế thấp không đồng nghĩa cửa thị trường rộng mở. EU đặt ra yêu cầu rất cao về quy tắc xuất xứ, an toàn sản phẩm, môi trường, trách nhiệm chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn xanh. Muốn tăng nhanh xuất khẩu sang EU, doanh nghiệp sẽ phải thay đổi sản phẩm, nguyên liệu, chứng nhận và cả hệ thống quản trị. Do đó, cách tiếp cận hợp lý là coi EU là một cực quan trọng trong chiến lược thị trường đa cực, bên cạnh Mỹ và các khu vực khác. Mỗi ngành phải tự xây danh mục thị trường thay thế và tránh phụ thuộc quá lớn vào bất kỳ một khách hàng hay một quốc gia.
