Cú hãm phanh đất hiếm: vấn đề không còn kỹ thuật mà là quyền lực
Việc một số nhà cung cấp đất hiếm Trung Quốc tạm dừng xuất khẩu sang Mỹ là động thái doanh nghiệp ngắt mạch giao dịch vì lo ngại bị Bắc Kinh trừng phạt, qua đó biến nguyên liệu chiến lược thành công cụ địa chính trị, phơi bày sự phụ thuộc công nghiệp vào một nhà chế biến gần như độc quyền và tạo thêm rủi ro cho chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã mong manh. Đây không phải một trục trặc kỹ thuật trong xuất khẩu đất hiếm, mà là một đòn bẩy có chủ đích trong cuộc chiến thương mại Mỹ vốn ngày càng gắn với an ninh quốc gia và cạnh tranh công nghệ. Khi những tấn oxit đất hiếm Trung Quốc trở thành con bài đàm phán trước thềm hội nghị thượng đỉnh Mỹ–Trung, thông điệp rất rõ: nguyên liệu nền tảng cho công nghệ cao, quốc phòng và năng lượng không còn là vấn đề thị trường thuần túy, mà là quyền lực chiến lược.
Trung Quốc siết xuất khẩu: từ nỗi sợ trừng phạt đến vũ khí kinh tế
Từ đầu tháng 8, một số nhà cung cấp đất hiếm Trung Quốc bắt đầu từ chối xuất hàng sang Mỹ sau khi Bắc Kinh áp đặt lệnh trừng phạt đối với Liên minh Doanh nghiệp Có trách nhiệm (RBA). Doanh nghiệp lo rằng việc tuân thủ các chương trình thẩm tra nguồn cung như Sáng kiến Khoáng sản Có trách nhiệm (RMI) có thể khiến họ rơi vào diện bị trừng phạt. Ngày 4/9, thêm một nhóm nhà cung ứng ngừng giao đất hiếm cho khách hàng Mỹ, vì sợ bị Bắc Kinh xử lý nếu tiếp tục tham gia các khung tuân thủ do phía Mỹ thiết kế. Đáng nói, việc tạm dừng xuất khẩu diễn ra ngay trước thời điểm Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến tới Washington để hội đàm với Tổng thống Donald Trump, biến đất hiếm thành tín hiệu cảnh báo trước thềm sự kiện địa chính trị quan trọng. Khi doanh nghiệp phải tự kiểm duyệt để tránh rủi ro, rõ ràng công cụ kiểm soát xuất khẩu đã đạt hiệu ứng răn đe vượt xa những văn bản chính thức.
Sự mong manh của thị trường bị chi phối bởi một công xưởng chế biến
Vấn đề không nằm ở việc Mỹ thiếu quặng, mà ở chỗ cả thế giới đang phụ thuộc vào một công xưởng chế biến: Trung Quốc. Năm 2025, Trung Quốc sản xuất khoảng 270.000 tấn oxit đất hiếm, trong khi Mỹ chỉ đạt 51.000 tấn từ hai mỏ, nhưng đó vẫn chưa phải điểm nghẽn lớn nhất. Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% năng lực chế biến đất hiếm toàn cầu và tới 99% năng lực chế biến nhóm đất hiếm nặng, dùng cho nam châm hiệu suất cao trong xe điện, tua bin gió, thiết bị quốc phòng và trung tâm dữ liệu AI. Theo đánh giá của một cơ quan năng lượng quốc tế, thị trường khoáng sản quan trọng toàn cầu vẫn tập trung cao độ vào một số nhà cung cấp chủ chốt và đã xuất hiện rủi ro mới về an ninh nguồn cung khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu một số nguyên tố đất hiếm. Việc một mắt xích duy nhất nắm gần như toàn bộ công đoạn chế biến khiến chuỗi cung ứng toàn cầu mất cân bằng và dễ tổn thương trước mọi động thái chính trị.
Đất hiếm và phụ thuộc công nghiệp của Mỹ: rủi ro lan tới quốc phòng, chip và năng lượng sạch
Cú hãm phanh xuất khẩu đất hiếm Trung Quốc tới Mỹ diễn ra trong bối cảnh giá nhiều nguyên liệu như yttrium, indium phosphide và tungsten vẫn ở gần mức cao kỷ lục. Đây chính là những thành phần cốt lõi trong quốc phòng, hàng không vũ trụ và sản xuất chip, tức nằm sâu trong xương sống công nghiệp và an ninh của Mỹ. Dù xuất khẩu nhiều loại đất hiếm và nam châm đã phục hồi kể từ khi Trung Quốc áp đặt các hạn chế vào tháng 4/2025, nguồn cung một số nguyên liệu quan trọng vẫn thiếu, thời gian cấp phép có thể kéo dài hơn 6 tháng với một số doanh nghiệp Mỹ. Nhu cầu đất hiếm từ công nghệ cao, thiết bị y tế và năng lượng tái tạo khiến mỗi khúc mắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu đều lập tức trở thành rủi ro hệ thống. Khi các nhà cung cấp Trung Quốc tránh giao hàng để không bị cuốn vào chiến tranh thương mại Mỹ, thông điệp gửi tới Washington là: phụ thuộc công nghiệp vào một nguồn chế biến duy nhất đã bước sang giai đoạn nguy hiểm.
Mỹ có đường thoát nào khỏi cái bẫy đất hiếm?
Mỹ không thiếu lựa chọn, nhưng thiếu thời gian và sự nhất quán chính sách. Nước này đã rót tiền cho các mỏ và nhà máy chế biến trong nước, tài trợ trực tiếp cho một số doanh nghiệp đất hiếm và triển khai các sáng kiến lập kho dự trữ khoáng sản chiến lược, đồng thời góp vốn vào nhà sản xuất tại các nước khác. Tuy vậy, nhà máy chế biến đất hiếm nặng đầu tiên do một công ty Mỹ vận hành mới chỉ hoạt động một phần từ giữa năm 2025, còn khâu sản xuất nam châm vẫn là khoảng trống cấu trúc. Nhiều dự án phương Tây sống nhờ trợ giá và bao tiêu của nhà nước, tức phụ thuộc vào chính sách hơn là sức cạnh tranh thị trường – một gót chân Achilles dễ bị tổn thương nếu Trung Quốc hạ giá để bóp nghẹt đối thủ như từng làm trước đây. Lối thoát thực sự chỉ xuất hiện khi Mỹ chấp nhận chi phí cao hơn để đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu, phát triển công nghệ chế biến riêng và chấp nhận giảm tốc tăng trưởng ngắn hạn để đổi lấy an ninh nguyên liệu dài hạn.
