Từ hai cực công nghiệp đến một không gian kinh tế thống nhất
Hành lang kinh tế Chu Lai – Dung Quất – Nam Giang – Bờ Y là không gian liên kết ven biển – cửa khẩu, nơi các khu công nghiệp Đà Nẵng Quảng Ngãi và khu vực biên giới được tổ chức lại thành một hệ sinh thái vùng thống nhất, phân công rõ chức năng công nghiệp, logistics, dịch vụ và kết nối thị trường khu vực, thay cho cách phát triển từng khu độc lập, khép kín trước đây.
Điểm mấu chốt của đề án liên kết không gian phát triển này là dám phá vỡ lối tư duy “mỗi khu một hệ sinh thái khép kín” để hướng tới “một hệ sinh thái vùng có phân công chức năng”. Thay vì coi Chu Lai Dung Quất, Đà Nẵng hay Nam Giang – Bờ Y là những điểm đến cạnh tranh, Đà Nẵng và Quảng Ngãi đang cố ý xếp chúng vào cùng một bàn cờ, chia vai trò và kết nối chuỗi. Đây là bước ngoặt tư duy: phát triển vùng không còn là phép cộng cơ học các khu công nghiệp, mà là thiết kế không gian kinh tế chung dựa trên lợi thế tương đối của từng mắt xích.
Chiều 24/8, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Phan Thái Bình và Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển đã đồng chủ trì cuộc họp với các sở, ngành để thảo luận đề án liên kết không gian phát triển Chu Lai – Dung Quất – Nam Giang – Bờ Y – Hành lang kinh tế Đông Tây 2. Cuộc họp chung này không chỉ là hoạt động thủ tục mà là tín hiệu chính trị rõ ràng: hai địa phương cam kết gắn lợi ích phát triển của mình trong một không gian kinh tế chung thay vì “mạnh ai nấy làm”.
Vì sao phải liên kết: từ “trùng lặp đầu tư” đến hệ sinh thái chuỗi
Nếu nhìn riêng rẽ, Chu Lai và Dung Quất đều là những cực công nghiệp lớn, cùng dùng chung hạ tầng liên vùng. Nhưng chính sự gần nhau này, nếu thiếu liên kết, lại tạo rủi ro: trùng lặp đầu tư, cạnh tranh cùng phân khúc dự án, và không khai thác hết công suất hạ tầng. Đề án đã chỉ ra thẳng vấn đề đó, và gợi lời giải thông minh: phân công chức năng và kết nối theo chuỗi giá trị để mở rộng quy mô thị trường, giảm chi phí logistics và tăng sức hút với các dự án có chuỗi cung ứng dài.
Trong cấu trúc mới, Chu Lai – Dung Quất được định vị là hạt nhân công nghiệp và logistics; Nam Giang – Bờ Y cùng hành lang kinh tế Đông Tây 2 giữ vai trò trục kết nối thị trường; Đà Nẵng trở thành trung tâm dịch vụ, công nghệ, tài chính và đổi mới sáng tạo. Điều này nghĩa là thép, vật liệu, hóa chất, năng lượng và cơ khí nặng tập trung ở Dung Quất; chế tạo, lắp ráp ô tô, điện tử, tự động hóa và công nghiệp hỗ trợ ở Chu Lai; gom hàng, trung chuyển, kết nối nguyên liệu ở Nam Giang, Bờ Y; còn Đà Nẵng “đầu não” về thương mại, tài chính, R&D và nhân lực chất lượng cao.
Giá trị của một không gian kinh tế liên kết, xét đến cùng, phải được đo bằng dòng hàng, dòng vốn, dòng nhân lực và chuỗi sản xuất thực sự. Theo dự thảo, không gian này nằm tại điểm giao giữa trục Bắc – Nam và các tuyến kết nối Đông – Tây, có khả năng nối ven biển với Tây Nguyên, Nam Lào, Đông Bắc Thái Lan và Campuchia. Nói cách khác, nếu vận hành đúng, đây không còn là vài khu công nghiệp đặt cạnh nhau, mà là một chuỗi nguyên liệu – sản xuất – chế tạo – logistics – thương mại quốc tế liền mạch.
Hành lang kinh tế Đông Tây 2: từ “cửa sau” biên giới thành “cửa trước” ASEAN
Liên kết không gian phát triển Chu Lai – Dung Quất – Nam Giang – Bờ Y sẽ không có ý nghĩa chiến lược nếu tách rời hành lang kinh tế Đông Tây 2. Nam Giang – Bờ Y được định hướng là trục kết nối thị trường, kéo dài chuỗi kinh tế từ vùng nguyên liệu, khu vực biên giới tới các trung tâm chế biến và hệ thống cảng biển, rồi tiếp tục nối sang thị trường ASEAN. Đây là sự “nâng cấp vai trò” cho những địa bàn trước nay thường bị nhìn như vùng xa, thành cửa ngõ giao thương của cả miền Trung.
Theo dự thảo, không gian Chu Lai – Dung Quất – Nam Giang – Bờ Y nằm ở vùng giao thoa giữa trục kinh tế Bắc – Nam và những tuyến kết nối Đông – Tây, có khả năng kết nối ven biển với Tây Nguyên, Nam Lào, Đông Bắc Thái Lan và Campuchia. Điều này biến hành lang kinh tế Đông Tây từ một tuyến đường chủ yếu phục vụ lưu thông hàng hóa qua biên giới thành một mạng logistics đa phương thức, gắn chặt với đường sắt, đường bộ, cao tốc Bắc – Nam, các tuyến quốc lộ 14B, 14D, 14E, tuyến ven biển, cảng biển và cảng hàng không trong vùng.
Với FDI, thông điệp rất rõ: nhà đầu tư không chỉ mua một ô đất trong một khu công nghiệp, mà mua quyền tiếp cận một hành lang thị trường kéo dài sang Lào, Thái Lan, Campuchia và cả vùng nguyên liệu Tây Nguyên. Khi các mắt xích từ Nam Giang, Bờ Y tới Chu Lai Dung Quất được kết nối, Đà Nẵng có thể “đóng gói” thành một đề xuất hấp dẫn hơn nhiều so với chiến lược quảng bá từng khu lẻ tẻ.
Ý nghĩa với người dân và nhà đầu tư: từ hạ tầng cứng đến “thể chế vùng”
Đối với người dân, liên kết không gian không phải khái niệm trừu tượng. Khi dòng hàng, dòng vốn, dòng nhân lực được hình thành trên toàn tuyến, cơ hội việc làm sẽ phân bố rộng hơn thay vì dồn về một đô thị; chi phí vận chuyển nông sản, hàng hóa sản xuất nhỏ giảm nhờ mạng logistics chung; chất lượng dịch vụ đô thị, y tế, giáo dục tại các địa phương trong vùng được hưởng lợi từ vai trò trung tâm dịch vụ của Đà Nẵng. Thay vì phải “ly hương” xa, người lao động có thêm lựa chọn làm việc trong các chuỗi sản xuất – chế biến – logistics ngay trên địa bàn.
Với nhà đầu tư FDI, điểm cộng lớn nhất là quy mô không gian kinh tế. Chu Lai – Dung Quất không còn là hai “cực” tách biệt, mà là hạt nhân của một vùng công nghiệp – logistics có đầy đủ cảng biển nước sâu, cảng hàng không, đường sắt, cao tốc và cửa khẩu quốc tế. Điều này cho phép hình thành những dự án có chuỗi cung ứng dài, từ khai thác, chế biến, sản xuất đến phân phối trong nội khối ASEAN mà không phải “đổi nền” logistics nhiều lần.
Tuy vậy, hạ tầng cứng không đủ nếu thiếu một “thể chế vùng” rõ ràng. Chính vì vậy, lãnh đạo Quảng Ngãi yêu cầu đề án phải đề xuất cơ chế, chính sách vượt trội, chứng minh hiệu quả về ngân sách Trung ương, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, vật liệu chiến lược, quốc phòng và an ninh. Đây là điểm then chốt: chỉ khi cơ chế phân cấp, ủy quyền, điều phối chung đủ mạnh, các khu công nghiệp Đà Nẵng Quảng Ngãi và các địa phương biên giới mới vận hành như một hệ thống thống nhất, chứ không phải “mạnh ai nấy làm” dưới một khẩu hiệu đẹp.
Bước tiếp theo: từ đề án trên giấy đến mô hình tham chiếu cho phát triển vùng
Một điểm tích cực là tiến độ đã được đặt khá rõ. Đến năm 2030, đề án dự kiến tập trung nâng cấp, cải thiện các tuyến giao thông quan trọng và nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư tuyến cao tốc kết nối Bờ Y – Dung Quất. Ở tầm ngắn hạn hơn, đơn vị tư vấn cùng Ban Quản lý Khu kinh tế mở Chu Lai, Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các khu công nghiệp Quảng Ngãi phải hoàn thiện báo cáo giải trình, tiếp thu, bổ sung đề án và trình UBND Đà Nẵng, UBND Quảng Ngãi trước ngày 28/8.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là chuẩn hóa hồ sơ báo cáo lên các bộ, ngành, mà còn là làm rõ mô hình liên kết và cơ chế đặc thù, thể hiện cụ thể trên bản đồ quy hoạch không gian sử dụng chung và không gian riêng của từng địa phương; đồng thời xác định rõ nguồn lực Trung ương, địa phương, doanh nghiệp và phân định trách nhiệm đầu tư. Đối với các tuyến cao tốc kết nối, phương án đang được gợi mở là Trung ương đầu tư, địa phương đảm nhận bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Nếu làm được điều đó, hành lang Chu Lai – Dung Quất – Nam Giang – Bờ Y – Hành lang kinh tế Đông Tây 2 có thể trở thành phép thử quan trọng cho tư duy phát triển vùng mới: không lấy ranh giới hành chính làm giới hạn chuỗi giá trị, mà tổ chức nguồn lực theo lợi thế và chức năng từng khu vực. Và nếu phép thử này thành công, miền Trung có thể đang nắm trong tay một mô hình tham chiếu cho các vùng kinh tế khác – nơi nhiều khu công nghiệp, khu kinh tế hiện vẫn phát triển theo kiểu “mỗi nơi một cõi” đầy tốn kém.
