Từ đối tác thương mại sang đối tác chuỗi cung ứng
Cơ hội doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng Canada là khả năng thiết lập liên kết chuỗi giá trị công nghiệp hai chiều, trong đó Việt Nam không chỉ xuất khẩu hàng tiêu dùng mà còn trở thành mắt xích chế tạo, gia công sâu và đồng phát triển sản phẩm, tận dụng các khuôn khổ hợp tác hiện có để vươn sang thị trường Bắc Mỹ. Trong khuôn khổ quan hệ Đối tác toàn diện thiết lập từ năm 2017, hợp tác công nghiệp Việt Nam – Canada đã có nền tảng thể chế rõ ràng với CPTPP và Ủy ban Hỗn hợp về Kinh tế (JEC) từ năm 2022. Tuy nhiên, thực tế cho thấy giao thương vẫn thiên về thành phẩm tiêu dùng, chuỗi liên kết sản xuất và chia sẻ công nghệ còn mỏng. Chính vì vậy, bước chuyển từ “bán hàng” sang “tham gia chuỗi cung ứng Canada” phải trở thành mục tiêu chiến lược, thay vì chỉ được nhắc tới như khẩu hiệu hội nhập.
Chuỗi cung ứng Canada đang tìm đối tác chế tạo tại châu Á
Thời điểm hiện nay thuận lợi cho Việt Nam vì cả hai bên đều ưu tiên đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Canada đang tái định hình chính sách công nghiệp và đẩy thương mại ra ngoài thị trường Hoa Kỳ, trong khi Việt Nam muốn nâng năng lực tự chủ công nghiệp và giá trị gia tăng. Theo TS. Trần Thu Quỳnh, hợp tác công nghiệp giữa hai nước thuận lợi nhưng chưa tương xứng với tiềm năng và quy mô hai nền kinh tế. Nền thương mại song phương đang dịch chuyển từ hàng tiêu dùng sang nguyên liệu, vật tư và hàng trung gian phục vụ sản xuất, cho thấy doanh nghiệp Việt Nam – Canada đã bắt đầu tham gia cùng một chu trình sản xuất. Điều đó có nghĩa chuỗi cung ứng Canada không chỉ tìm nơi đặt nhà máy, mà tìm đối tác chế tạo tin cậy tại châu Á – Thái Bình Dương; nếu Việt Nam không tranh thủ bước vào, khoảng trống này sẽ được lấp bởi quốc gia khác.
Liên kết chuỗi giá trị và cánh cửa vào Bắc Mỹ
Điểm khác biệt của giai đoạn này là cơ hội liên kết chuỗi giá trị chứ không chỉ là xuất khẩu đơn lẻ. Hai nước còn nhiều dư địa mở rộng hợp tác công nghiệp, đầu tư, chuyển giao công nghệ và hình thành các chuỗi giá trị chung. Một dư địa quan trọng là tận dụng CPTPP để hình thành chuỗi cung ứng giữa hai nước; cơ chế cộng gộp xuất xứ cho phép linh kiện, nguyên liệu từ Canada được tính vào hàm lượng nội khối, tạo thuận lợi để sản phẩm hoàn thiện tại Việt Nam đáp ứng quy tắc xuất xứ khi vào Canada, Nhật Bản, Vương quốc Anh. Đây không chỉ là lợi thế thuế quan mà là cầu nối giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận sâu hơn thị trường Canada và các nước phía Bắc Mỹ. Nếu doanh nghiệp Việt vẫn dừng ở gia công cơ bản, lợi thế chuỗi cung ứng Canada sẽ bị bỏ phí; ngược lại, nếu xây được vai trò trong thiết kế, chế tạo và R&D, vị thế sẽ thay đổi rõ rệt.
Cơ hội chuyển giao công nghệ trong các ngành nền tảng
Điểm hấp dẫn nhất của chuỗi công nghiệp Canada là chiều sâu công nghệ. Nước này sở hữu thế mạnh luyện kim với các tổ hợp luyện thép lớn tại Ontario, cùng hệ thống nghiên cứu vật liệu kim loại chuyên sâu; đồng thời đi đầu trong công nghệ luyện nhôm không phát thải trực tiếp. Hợp tác với Canada có thể mở ra hướng chuyển giao công nghệ luyện kim, luyện thép xanh, nghiên cứu vật liệu tiên tiến và đào tạo kỹ sư, giúp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ. Bên cạnh đó, Canada có hệ sinh thái cơ khí chính xác, hàng không vũ trụ, ô tô, cảm biến, robot, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ nhìn Canada như thị trường tiêu thụ, lợi ích sẽ hạn hẹp; nếu coi đây là đối tác chuyển giao công nghệ, liên danh gia công sâu, giá trị mà Việt Nam giữ lại trong chuỗi cung ứng sẽ vượt xa mô hình gia công đơn thuần.
Doanh nghiệp Việt cần chủ động bước vào vai trò đồng sáng tạo
Từ góc độ chiến lược, đa dạng hóa chuỗi cung ứng là ưu tiên của cả hai nước, nhưng thành công hay không phụ thuộc vào mức độ chủ động của doanh nghiệp. Bộ Công Thương đã xác định sáu lĩnh vực ưu tiên hợp tác gồm chế biến nông sản, thực phẩm; năng lượng; công nghệ hàng không; công nghệ tiên tiến; hạ tầng kinh tế – xã hội và công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng, trong đó năng lượng và chế biến nông sản có khả năng sớm thành dự án cụ thể. Tại kỳ họp lần III JEC ngày 5/6 ở Ottawa, hai bên ký dự án TRISEG giai đoạn 2026–2030 nhằm hỗ trợ thương mại bền vững và bao trùm. Nhưng nếu doanh nghiệp Việt chỉ chờ các chương trình hỗ trợ, cơ hội sẽ trôi qua. Cần coi chuỗi cung ứng Canada là nơi để đồng phát triển sản phẩm, chia sẻ rủi ro và lợi nhuận trong liên kết chuỗi giá trị, thay vì chỉ là thị trường mua – bán. Đó là cách để doanh nghiệp Việt Nam – Canada cùng nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
