Chẩn đoán ung thư chính xác là gì và vì sao không phải cứ xét nghiệm nhiều là tốt?
Chẩn đoán ung thư chính xác là quá trình sử dụng có chọn lọc các xét nghiệm và kỹ thuật hình ảnh để xác định loại, giai đoạn và đặc điểm sinh học của khối u, sao cho thông tin thu được đủ chi tiết để bác sĩ ra quyết định điều trị phù hợp nhất với từng người bệnh, thay vì tiến hành thật nhiều xét nghiệm dàn trải và tốn kém. Ở hội thảo “Phòng chống ung thư: Cần bước đột phá toàn diện” diễn ra sáng 31/7 tại TPHCM, TS.BSCKII Phạm Xuân Dũng nhấn mạnh ung thư là bệnh lý phức tạp, xuất hiện ở hầu hết cơ quan trong cơ thể, nên chẩn đoán bắt buộc phải cá thể hóa chứ không thể áp dụng một “combo xét nghiệm” chung cho mọi người bệnh.
Điểm đáng tranh luận là nhiều người bệnh và cả một số cơ sở y tế vẫn coi số lượng xét nghiệm như “thước đo” chất lượng chăm sóc. Tâm lý “làm càng nhiều càng yên tâm” đang bị khai thác, kéo theo nguy cơ lạm dụng xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh, thậm chí các kỹ thuật di truyền đắt đỏ mà không thay đổi được quyết định điều trị. Quan điểm này trái ngược với nhấn mạnh của bác sĩ Dũng rằng mục tiêu cuối cùng của chẩn đoán là ra quyết định điều trị phù hợp và hiệu quả cho từng người bệnh, chứ không phải thực hiện nhiều kỹ thuật nhất.
Xét nghiệm ung thư cá nhân hóa: chọn đúng giai đoạn, giảm lãng phí và lo âu
Xét nghiệm ung thư cá nhân hóa là cách tiếp cận trong đó mỗi xét nghiệm được lựa chọn dựa trên đặc điểm cơ thể, tiền sử, yếu tố nguy cơ và giai đoạn nghi ngờ bệnh của từng người, thay vì dùng một bộ xét nghiệm giống nhau cho tất cả. TS.BS Phạm Xuân Dũng khẳng định điều quan trọng không phải là thực hiện càng nhiều xét nghiệm càng tốt, mà là lựa chọn phương pháp phù hợp với từng người bệnh, từng giai đoạn và đánh giá đúng giá trị của từng xét nghiệm. Đây là câu nói nên được treo ngay trong phòng khám ung bướu.
Khi chọn xét nghiệm theo giai đoạn, bác sĩ tránh được hai cái bẫy: bỏ sót tổn thương sớm và “quá chẩn đoán” những tổn thương nhỏ chưa chắc cần can thiệp. Ở giai đoạn nghi ngờ sớm, các xét nghiệm sàng lọc ít xâm lấn, chi phí vừa phải thường được ưu tiên; chỉ khi có dấu hiệu cụ thể mới chuyển sang kỹ thuật sâu hơn như sinh thiết, xét nghiệm phân tử. Cách đi “tầng nấc” này không chỉ giúp điều trị ung thư theo từng giai đoạn hợp lý hơn, mà còn giảm áp lực tài chính và tâm lý cho người bệnh, vốn đã quá căng thẳng khi đứng trước chữ “ung thư”.
Chiến lược cá nhân hóa và mô hình đa chuyên khoa: ít xét nghiệm hơn, sống lâu hơn
Nếu chẩn đoán là cánh cửa đầu tiên, thì chiến lược cá nhân hóa là bản đồ chỉ đường cho cả hành trình điều trị. TS.BS.Phạm Xuân Dũng nhấn mạnh chẩn đoán chính xác mới chỉ là bước khởi đầu; để đạt hiệu quả điều trị cao, cần chuẩn hóa chỉ định, phương án điều trị và tăng cường phối hợp đa chuyên khoa (MDT). Một câu số đáng nhớ: việc áp dụng MDT giúp người bệnh sống thêm khoảng 15 tháng so với khi không triển khai mô hình này. Đó không chỉ là con số thống kê, mà là thêm hơn một năm để bệnh nhân sống, làm việc, ở cạnh gia đình.
Điều đáng tiếc là dù đã có nhiều hướng dẫn chuyên môn, mô hình đa chuyên khoa vẫn được áp dụng chưa đồng đều tại các cơ sở y tế. Khi thiếu bàn tròn giữa bác sĩ phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh… thì dù xét nghiệm có hiện đại đến đâu, quyết định điều trị vẫn dễ thiên lệch. Một chiến lược chẩn đoán ung thư chính xác chỉ thật sự có ý nghĩa khi kết nối trơn tru với điều trị ung thư theo từng giai đoạn, có sự đồng thuận của nhiều chuyên ngành, thay vì để mỗi bác sĩ “đi một hướng” theo kết quả xét nghiệm mà mình tiếp cận.
Tránh quá chẩn đoán, tác dụng phụ và hiểu lầm về chăm sóc giảm nhẹ
Một trong những nguy cơ ít được nói thẳng là quá chẩn đoán: phát hiện và gắn nhãn “ung thư” cho những tổn thương tiến triển rất chậm, thậm chí có thể không gây hại suốt đời người bệnh. Khi đó, mỗi xét nghiệm thêm, mỗi can thiệp thêm đều có thể kéo theo tác dụng phụ, từ đau đớn cơ thể đến lo âu kéo dài. Bác sĩ Dũng cảnh báo xu hướng bị “lôi vào” việc phải tiếp cận ngay với các xét nghiệm mới nhất, trong khi giá trị thực sự của từng xét nghiệm không phải lúc nào cũng rõ ràng. Chẩn đoán cá thể hóa, hạn chế chỉ định xét nghiệm quá mức chính là hàng rào giúp tránh những can thiệp thừa.
Một phần của chiến lược nhân văn này là chăm sóc giảm nhẹ. Nhiều người vẫn nghĩ đây là lựa chọn cho giai đoạn cuối, đồng nghĩa “bỏ cuộc”. Thực tế, theo TS.BS Phạm Xuân Dũng, chăm sóc giảm nhẹ là quá trình đồng hành ngay từ khi chẩn đoán, hỗ trợ tâm lý, kiểm soát triệu chứng và nâng chất lượng sống trong suốt điều trị. Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy người bệnh được chuyên gia công tác xã hội tiếp cận trước cả khi nghe chẩn đoán, giúp họ giảm cú sốc và chuẩn bị tinh thần bước vào hành trình dài. Đó là hình mẫu đáng noi theo nếu chúng ta không muốn mỗi kết quả xét nghiệm trở thành “bản án tâm lý” cho bệnh nhân.
Hoàn thiện dữ liệu ung thư: nền tảng cho chiến lược chẩn đoán cá nhân hóa
Để chẩn đoán ung thư chính xác không dừng ở khẩu hiệu, hệ thống dữ liệu là điều kiện bắt buộc. TS.BS.Phạm Xuân Dũng đề xuất cần hoàn thiện hệ thống dữ liệu về ung thư, đặc biệt là ghi nhận tử suất. Khi biết rõ bao nhiêu người tử vong vì loại ung thư nào, ở giai đoạn nào, được điều trị ra sao, chúng ta mới trả lời được câu hỏi: những xét nghiệm đang dùng có thật sự mang lại lợi ích hay là đang lãng phí nguồn lực hiếm hoi.
Theo phân tích của ông, khi có đầy đủ dữ liệu về tử suất và nguyên nhân tử vong, ngành y tế sẽ có thêm căn cứ để đánh giá hiệu quả điều trị, điều chỉnh chính sách và phân bổ nguồn lực phù hợp trong chiến lược phòng, chống ung thư thời gian tới. Điều này cũng mở đường cho việc xây dựng các phác đồ xét nghiệm ung thư cá nhân hóa, phù hợp hơn với bối cảnh thực tế. Kết luận không thể rõ ràng hơn: thay vì chạy đua số lượng xét nghiệm, chúng ta cần đầu tư vào chất lượng dữ liệu và chiến lược chẩn đoán cá thể hóa, để mỗi xét nghiệm thực sự là một bước tiến gần hơn tới điều trị hiệu quả.
