Từ đòn thuế đến cấm nhập khẩu: bản chất cuộc xung đột
Xung đột thương mại Mỹ Canada là chuỗi biện pháp thuế quan và cấm nhập khẩu song phương, trong đó Washington siết tiếp cận thị trường và mua sắm liên bang đối với hàng Canada, còn Ottawa áp thuế đối ứng lên hàng trăm mặt hàng Mỹ, làm đứt gãy mô hình thương mại và chuỗi cung ứng vốn gắn kết chặt chẽ trong khu vực Bắc Mỹ. Đây không phải tranh chấp kỹ thuật, mà là cuộc đối đầu chính trị – kinh tế có thể tái định hình toàn bộ hệ sinh thái sản xuất hai bên biên giới. Canada đã chọn cách “giương móng vuốt” bằng việc áp thuế đối ứng lên khoảng 700 mặt hàng của Mỹ, bao gồm thép, các sản phẩm từ sữa, và đồ gia dụng. Đây là lời đáp trả trực diện đối với những mức thuế mà Mỹ áp lên Canada sau khi Thủ tướng Mark Carney rời khỏi cuộc đàm phán với chính quyền Trump vào ngày 21/08. Thay vì hạ nhiệt, hai bên đang đẩy nhau vào vòng xoáy trả đũa, với nguy cơ biến mọi nhượng bộ trở nên đắt đỏ về mặt chính trị.
Thuế đối ứng Canada: tín hiệu quyết liệt và giới hạn thực tế
Các mức thuế đối ứng Canada không chỉ là biện pháp kỹ thuật mà là tuyên bố chính trị: Ottawa sẽ không chấp nhận vai trò “đối tác hạng hai” trong trật tự thương mại Bắc Mỹ mới. Việc nhắm vào khoảng 700 mặt hàng của Mỹ, bao gồm thép, sản phẩm sữa và đồ gia dụng, cho thấy Canada đánh thẳng vào những ngành có lực lobby mạnh ở Mỹ, nhằm buộc Washington phải cảm nhận chi phí của xung đột này. Tuy nhiên, đó cũng là con dao hai lưỡi đối với chính doanh nghiệp và người lao động Canada. Theo một bản tổng hợp từ giới phân tích, các loại thuế này là đòn đáp trả đối với những mức thuế mà Mỹ áp lên Canada sau khi Thủ tướng Mark Carney rời bàn đàm phán ngày 21/08, đánh dấu bước ngoặt từ hợp tác sang đối đầu. Song song, Mỹ đã áp đặt thuế mới lên nhôm và thép từ tháng 8, đi kèm lời đe dọa đánh thuế 50% đối với ô tô, phụ tùng và thép của Canada, vốn sẽ có hiệu lực từ đầu tháng 1, và động thái đó lập tức kích hoạt đòn trả đũa tương ứng từ phía Ottawa trên nhiều mặt hàng nhập khẩu Mỹ. Khi hai nền kinh tế gắn bó áp thuế lẫn nhau, thiệt hại ròng là khó tránh.
Chuỗi cung ứng ô tô: “món trứng tráng” bị xé lẻ
Điểm đáng lo nhất trong xung đột thương mại Mỹ Canada là tác động lên chuỗi cung ứng ô tô xuyên biên giới. Trong nhiều thập kỷ qua, ngành công nghiệp ô tô Bắc Mỹ không vận hành theo từng quốc gia riêng lẻ mà hoạt động như một thực thể sản xuất hợp nhất. Hình ảnh “món trứng tráng” được giới lãnh đạo công nghiệp dùng không phải cho vui: nguyên liệu từ Mỹ, Canada, Mexico hòa quyện đến mức tách chúng ra bằng biện pháp thuế quan là điều gần như bất khả về mặt thực tế. Một linh kiện đúc kim loại có thể bắt đầu vòng đời tại Mexico, vận chuyển sang Mỹ để gia công cơ khí, tiếp tục sang Canada để xử lý bề mặt chuyên sâu, rồi quay lại một nhà máy tại Mỹ để hoàn thiện và lắp ráp vào chiếc xe thương mại. Vòng tuần hoàn xuyên biên giới này diễn ra liên tục với hàng nghìn chi tiết cấu thành một chiếc ô tô. Khi thuế quan chồng thuế quan được áp đặt đột ngột tại các điểm giáp ranh biên giới, chi phí tích tụ theo từng công đoạn gia công sẽ bị đẩy lên mức khó kiểm soát, đe dọa trực tiếp tính kinh tế của cả chuỗi sản xuất. Nói cách khác, các bên đang chơi canh bạc chính trị bằng tài sản dài hạn của ngành công nghiệp ô tô.
Căng thẳng kinh tế Bắc Mỹ và dư chấn lan rộng
Căng thẳng kinh tế Bắc Mỹ bộc lộ rõ khi các nhà cung ứng tầng dưới trong chuỗi ô tô bị ép giữa hai gọng kìm: chi phí tăng vì thuế, và áp lực giữ giá từ các hãng lắp ráp. Các doanh nghiệp cấp 2, cấp 3 sản xuất bu-lông, cảm biến hay thanh truyền vốn đã chật vật sau đứt gãy hậu Covid-19 và làn sóng chuyển sang xe điện, nay lại phải đối mặt một cú sốc chính sách mới. Sự thận trọng của những “gã khổng lồ” phụ tùng như Bosch, Magna, cùng lời cảnh báo từ Hiệp hội các nhà sản xuất động cơ và thiết bị (MEMA) về sự suy giảm năng lực cạnh tranh của toàn bộ khu vực Bắc Mỹ cho thấy rủi ro lớn khi chính trị can thiệp sâu vào quy luật thương mại. Sự đứt gãy chuỗi cung ứng tại Bắc Mỹ không chỉ là câu chuyện nội bộ bên kia Thái Bình Dương, mà đã tạo ra những sóng chấn động lan tới thị trường ô tô toàn cầu, bao gồm cả Việt Nam tính đến thời điểm tháng 9. Khi một trung tâm sản xuất lớn trở nên kém ổn định, doanh nghiệp và người tiêu dùng ở các khu vực khác cũng phải trả giá bằng giá xe cao hơn, nguồn cung thất thường và kế hoạch đầu tư bị trì hoãn.
Kết luận: Không có bên thắng trong một chuỗi cung ứng vỡ vụn
Từ việc cấm nhập khẩu hàng Canada, loại hàng Canada khỏi các gói mua sắm liên bang đến loạt thuế đối ứng Canada, những động thái mới đã biến xung đột thương mại Mỹ Canada từ một tranh chấp thuế quan thành cuộc đấu sức chính trị dài hơi. Câu hỏi không còn là bên nào thắng trong từng vòng áp thuế, mà là chuỗi cung ứng nào sẽ còn đủ sức tồn tại sau khi cuộc đối đầu này hạ nhiệt. Dữ liệu thương mại cho thấy Canada đã chủ động đa dạng hóa thị trường, với xuất khẩu sang phần còn lại của thế giới đạt mức kỷ lục và tăng 56% kể từ khi Trump nhậm chức, trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm 11,6% cùng kỳ. Đây là một lời cảnh báo rõ ràng: nếu Mỹ tiếp tục coi đối tác láng giềng là đối tượng trừng phạt hơn là đồng minh kinh tế, dòng chảy giá trị sẽ tìm lối đi khác. Trong một thế giới mà chuỗi cung ứng ô tô và các ngành công nghiệp khác đã gắn kết như “món trứng tráng”, lựa chọn chia tách bằng hàng rào thuế quan chỉ đảm bảo một kết quả: tất cả cùng nghèo đi hơn, với Bắc Mỹ là nơi chịu thiệt hại đầu tiên và sâu nhất.
