Cuộc chiến thương mại Mỹ-Canada bước sang giai đoạn đối đầu toàn diện
Chiến tranh thương mại Mỹ Canada là tình trạng hai nền kinh tế lớn áp dụng liên tiếp các biện pháp cấm nhập khẩu hàng Canada, tăng thuế quan trả đũa và loại trừ lẫn nhau khỏi mua sắm công, khiến chuỗi cung ứng xuyên biên giới đứt gãy, chi phí sản xuất leo thang và niềm tin doanh nghiệp suy giảm sâu. Cốt lõi của vòng xoáy hiện tại không phải ở vài dòng thuế mới, mà ở cách Washington và Ottawa biến thương mại thành đòn bẩy chính trị, bất chấp mức độ phụ thuộc lẫn nhau rất cao. Từ ngày 29/9, Mỹ sẽ cấm nhập khẩu xe máy, đồ uống có cồn và nhiều sản phẩm sữa từ Canada theo sắc lệnh Tổng thống Donald Trump đã ký, có hiệu lực từ 0 giờ 1 phút giờ miền Đông. Đây là bước leo thang sau khi Mỹ nâng thuế bổ sung lên mức 50% với một phần hàng hóa Canada từ 22/8, rồi tiếp tục tuyên bố xem xét lại danh mục chịu thuế. Canada đáp trả bằng một gói thuế quan mới áp lên hàng chục tỷ CAD hàng hóa Mỹ, biến tranh chấp thành một cuộc đấu sức dài hơi chứ không còn là xung đột ngắn hạn.
Bước đi của Washington: cấm nhập khẩu và siết cửa mua sắm liên bang
Động thái cấm nhập khẩu hàng Canada từ phía Mỹ cho thấy Nhà Trắng không chỉ muốn tăng chi phí mà còn muốn tước đi thị trường chiến lược của doanh nghiệp Canada. Lệnh cấm phủ lên xe máy và xe máy đồ uống Canada, bao gồm bia, rượu vang, whisky, bourbon, rum, vodka, vermouth, tequila, mezcal, brandy cùng một loạt sản phẩm sữa, mật đường chuyển hóa, mật đường mía và bia không cồn. Theo Washington, đây là phản ứng trực diện với việc Canada bị cáo buộc "phân biệt đối xử" với ô tô, đồ uống có cồn và sản phẩm sữa của Mỹ. Quan trọng hơn, Tổng thống Trump đã chỉ đạo Cơ quan Dịch vụ Tổng hợp phối hợp với Đại diện Thương mại Mỹ để loại bỏ hàng Canada khỏi danh mục cung ứng đa ngành – tức các gói mua sắm liên bang. Sau đó, ông tiếp tục yêu cầu cơ quan liên bang giám sát mua sắm của chính phủ loại toàn bộ sản phẩm có nguồn gốc Canada khỏi "danh mục trao thầu". Một câu nói đáng trích dẫn là việc Trump lập luận rằng phía Canada đã cấm doanh nghiệp và công ty nhỏ của Mỹ tiếp cận thị trường mua sắm chính phủ của họ, như một cơ sở chính trị cho đòn trả đũa mới. Đây là sự mở rộng chiến tranh thương mại Mỹ Canada từ hàng hóa sang lĩnh vực dịch vụ và hợp đồng công, khiến rủi ro cho nhà cung cấp Canada tăng lên đáng kể.
Đòn đáp trả của Ottawa: thuế quan trả đũa trên diện rộng
Nếu Mỹ chọn cách cấm nhập khẩu hàng Canada trong các lĩnh vực biểu tượng như xe máy đồ uống Canada và sữa, thì Canada lại phản công bằng thuế quan trả đũa có độ phủ rất lớn. Ottawa xác định đây là phản ứng tương xứng sau khi Washington áp mức thuế 50% lên 27,6 tỷ CAD hàng hóa Canada kể từ ngày 22/8. Theo thông tin công bố, gói thuế mới của Canada bao trùm khoảng 27,6 tỷ CAD hàng nhập khẩu từ Mỹ, với ba ngưỡng 15%, 25% và 50% tùy nhóm sản phẩm. Danh mục chịu thuế trải từ thép, nhôm, bột giấy, giấy, nhựa đến sản phẩm sữa, máy móc nông nghiệp, thiết bị gia dụng, hàng điện tử và mỹ phẩm. Mỹ công bố lệnh cấm nhập khẩu ngay sau khi gói thuế đối ứng của Canada có hiệu lực từ 0h ngày 9/9. Điều này cho thấy hai bên không chỉ trả đũa mà còn tính toán thời điểm để tối đa hóa tác động chính trị. Khi Canada nâng thuế đối ứng với một số sản phẩm thép và nhôm từ 25% lên 50%, thông điệp gửi tới Washington là rõ ràng: Canada sẵn sàng chịu đau kinh tế để bảo vệ vị thế trong cuộc chơi. Tuy nhiên, Thủ tướng Mark Carney vẫn nhấn mạnh Ottawa "không muốn khơi mào chiến tranh thương mại" và để ngỏ cánh cửa đàm phán, thừa nhận Canada cũng phải trả giá nhưng coi lựa chọn thay thế còn tệ hơn.
Tác động dây chuyền lên ngành ô tô và nguy cơ vạ lây với Toyota, Honda
Giữa tâm điểm chiến tranh thương mại Mỹ Canada, ngành ô tô đang là nạn nhân điển hình của vòng xoáy thuế quan và cấm nhập khẩu hàng Canada. Cuối tháng trước, Tổng thống Trump thông báo sẽ nâng thuế nhập khẩu với tất cả xe hơi, xe tải và phụ tùng từ Canada lên 50% từ ngày 1/1/2027. Điều trớ trêu là biện pháp được nhắm vào Canada nhưng các hãng xe Nhật như Toyota và Honda mới có thể chịu thiệt hại lớn nhất. Phân tích của Barclays cho thấy ô tô sản xuất tại Canada chiếm gần 25% doanh số Honda tại Mỹ và 17% của Toyota – tỷ lệ cao nhất trong số các hãng lớn. Vì thế, khi mức thuế bị tăng gấp đôi từ 25% lên 50%, hai hãng này có nguy cơ bị ảnh hưởng gián tiếp nặng nề nhất. Ngành ô tô Canada sản xuất khoảng 1,2 triệu xe mỗi năm, trong đó Toyota và Honda chiếm hơn ba phần tư sản lượng, với các mẫu RAV4 và CR-V nằm trong nhóm SUV bán chạy nhất tại Mỹ. Một chuyên gia tại London cảnh báo rằng nếu thuế 50% có hiệu lực, "Nếu thực sự muốn phá hủy ngành ôtô Canada, bạn có thể làm điều đó bằng những mức thuế này". Chuỗi cung ứng ô tô vốn đã có biên lợi nhuận rất thấp, nên việc chi phí linh kiện nhập khẩu tăng đột biến sau khi thuế được áp dụng đang làm giá thành sản xuất ở bang Michigan và cả Canada đội lên nhanh chóng.
Tương lai quan hệ thương mại và bài toán USMCA
Điều đáng lo nhất trong cuộc chiến thương mại Mỹ Canada không chỉ là các mức thuế hiện tại, mà là sự xói mòn niềm tin vào trật tự thương mại Bắc Mỹ. Chuỗi cung ứng xuyên biên giới vốn được xây dựng dựa trên Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA/CUSMA), nơi hàng hóa có thể nhiều lần đi qua biên giới trước khi thành sản phẩm cuối cùng. Khi hai chính phủ liên tiếp đẩy thuế quan và cấm nhập khẩu lên cao, doanh nghiệp phải tính thêm một "phí rủi ro" vào mọi kế hoạch đầu tư nhà máy, logistics, thậm chí cả quyết định xây dựng nhà máy mới: một lãnh đạo cấp cao của Honda cho biết hãng có thể không xây dựng nhà máy lắp ráp thứ tám tại Bắc Mỹ nếu các cuộc đàm phán USMCA không được gia hạn. Ở phía Mỹ, các bang công nghiệp cạnh tranh cao như Michigan đang cảm nhận rõ tác động khi chi phí linh kiện và thiết bị tăng, đe dọa việc làm và sức cạnh tranh xuất khẩu. Ở phía Canada, nền kinh tế nhỏ hơn phải đối mặt bất cân xứng về khả năng chịu đựng một cuộc chiến dài. Dù hai bên vẫn dự kiến tiếp tục đàm phán trong những ngày tới để tìm kiếm lối đi thay thế, hiện thực là mỗi vòng trả đũa mới lại làm USMCA trở thành một phép thử về khả năng duy trì khu vực thương mại ổn định trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ trỗi dậy. Nếu Washington và Ottawa không sớm đặt ra giới hạn cho cuộc đối đầu, cái giá cuối cùng sẽ không chỉ là vài ngành xuất khẩu mà là vị thế cạnh tranh dài hạn của cả hai nền kinh tế.
