Quy hoạch TP Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm: cuộc tái thiết chiến lược, không phải bản vẽ kỹ thuật
Quy hoạch TP Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm là chiến lược tổ chức không gian, cơ cấu tăng trưởng và bảo tồn di sản nhằm định vị Thành phố như một siêu đô thị châu Á, vừa là trung tâm kinh tế khu vực, vừa là đô thị có bản sắc lịch sử rõ ràng, nơi dòng người, hàng hóa, vốn và tri thức lưu chuyển trong một hệ sinh thái thống nhất. Nếu coi đây chỉ là bản vẽ phân khu đất đai, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội hiếm có để tái định nghĩa vai trò của Thành phố trong vùng và trong châu lục. Hồ sơ quy hoạch tổng thể TP Hồ Chí Minh thời kỳ 2025–2030, tầm nhìn 100 năm, hiện đang nhận được rất nhiều góp ý, đặc biệt ở phần quy hoạch kiến trúc. Sự quan tâm này là tín hiệu tích cực: người dân, chuyên gia không còn xem quy hoạch như chuyện nội bộ của các cơ quan quản lý, mà như công cụ định hình tương lai đô thị họ đang sống. Quan điểm cần nhấn mạnh ở giai đoạn này là: quy hoạch phải bắt đầu từ lựa chọn mô hình phát triển, chứ không phải từ những đường kẻ trên bản đồ.
Mở rộng không gian phát triển: giá trị nằm ở sự hội tụ, không phải con số diện tích
Việc mở rộng không gian phát triển của TP Hồ Chí Minh đang bị hiểu sai nếu chỉ tập trung vào diện tích đất hay quy mô dân số. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Thuận, giá trị lớn nhất của mở rộng không gian nằm ở khả năng hội tụ nhiều lợi thế chiến lược trong cùng một chỉnh thể: công nghiệp, công nghệ cao, cảng nước sâu, logistics quốc tế, tài chính – dịch vụ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Nói cách khác, siêu đô thị không được tạo ra bằng phép cộng địa giới hành chính, mà bằng khả năng kết nối những nguồn lực này thành một hệ sinh thái thống nhất. Sở Quy hoạch – Kiến trúc Thành phố thẳng thắn nhìn nhận: cùng với việc mở rộng không gian, Thành phố buộc phải chuyển đổi mô hình phát triển. Đây là điểm mấu chốt. Nếu tiếp tục mô hình một trung tâm – phần còn lại là "ngoại vi", không gian mới sẽ nhanh chóng bị lặp lại những bất cập cũ: chênh lệch hạ tầng, tắc nghẽn, phát triển tự phát. Mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm mà nhiều chuyên gia đề xuất là lựa chọn hợp lý, nhưng sẽ chỉ hiệu quả nếu triệt để gắn đô thị với giao thông công cộng, với các hành lang kinh tế, và nếu từng cực phải có chức năng rõ ràng thay vì chạy đua xây cao tầng giống nhau.
Trung tâm lịch sử thành phố: linh hồn đô thị đang bị bỏ trống trên bản đồ quy hoạch
Điểm yếu lớn nhất trong câu chuyện quy hoạch TP Hồ Chí Minh hiện nay là chưa xác định rõ trung tâm lịch sử thành phố. Tiến sĩ, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định: Thành phố đang đứng trước cơ hội tổ chức lại không gian theo mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, nhưng vẫn chưa khoanh vùng được khu vực trung tâm lịch sử như nhiều đô thị lớn trên thế giới. Đây không chỉ là thiếu sót về kỹ thuật, mà là khoảng trống về nhận thức: không thể xây dựng một siêu đô thị châu Á mà không biết đâu là "lõi ký ức" của mình. Một cụm không gian được đánh giá còn nhiều tiềm năng để hình thành trung tâm lịch sử là khu vực các trục Nguyễn Thị Minh Khai, kênh Nhiêu Lộc–Thị Nghè, Lê Thánh Tôn và Cách Mạng Tháng Tám. Tại đây đang tập trung nhiều di tích lịch sử, công trình có giá trị thẩm mỹ và phong cách kiến trúc đặc sắc, với khoảng 600 biệt thự cổ đã được phân loại. Tuy nhiên, khung pháp lý bảo tồn vẫn chưa rõ ràng, khiến di sản dễ trở thành nạn nhân của áp lực phát triển. Nếu không sớm khoanh vùng, ban hành cơ chế phát triển riêng và đặt trung tâm lịch sử trong tổng thể quy hoạch, TP Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục đánh mất từng mảng ký ức đô thị một cách âm thầm.
Từ bản sắc lịch sử đến siêu đô thị châu Á: định vị lại vai trò trung tâm kinh tế khu vực
Nghị quyết 09 đặt ra tham vọng rõ ràng: đến năm 2045, xây dựng TP Hồ Chí Minh trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, văn hóa, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á; đến năm 2075 hướng tới đô thị toàn cầu, thông minh và hiện đại. Đây là tầm nhìn siêu đô thị châu Á theo nghĩa đầy đủ: không chỉ mạnh về GDP hay quy mô dân số, mà giữ vai trò cực tăng trưởng có sức cạnh tranh quốc tế. Nhưng tham vọng này sẽ bị rỗng nếu quy hoạch chỉ chạy theo hình thức "to, cao, hiện đại" mà bỏ qua bản sắc lịch sử. Trong tiến trình đó, quy hoạch TP Hồ Chí Minh giai đoạn 2025–2050, tầm nhìn 100 năm được xem là "trục xương sống", định hình các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và mạng lưới hạ tầng, từ đó tác động đến dòng lưu chuyển của con người, hàng hóa, vốn và tri thức. Chính vì vậy, việc xác định và bảo tồn trung tâm lịch sử không phải "phần phụ" mang tính hoài niệm, mà là điều kiện để tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn: một siêu đô thị vừa là trung tâm kinh tế khu vực, vừa là điểm đến du lịch văn hóa, di sản, MICE và kinh tế đêm như các chuyên gia đề xuất.
Quy hoạch không chỉ vẽ bản đồ: cần một hợp đồng xã hội cho siêu đô thị tương lai
Nếu nhìn thẳng vào thực tế, TP Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn có tầm vóc chiến lược mới nhưng cũng đối mặt với những thách thức chưa từng có. Sứ mệnh của Thành phố đã vượt ra khỏi việc giải quyết vấn đề nội tại, mà gắn với vai trò đầu tàu vùng và đóng góp vào tăng trưởng chung của cả nước. Điều này đặt ra yêu cầu kép: vừa phải có tầm nhìn 100 năm, vừa phải đủ năng lực xử lý hiệu quả những bài toán trước mắt, từ hạ tầng, vốn đến nhân lực. Các chuyên gia nhấn mạnh, cơ chế chính sách đặc thù phải được coi là khung thể chế tăng tính chủ động và sáng tạo của Thành phố, chứ không chỉ là "nguồn lực bổ sung" đi kèm quy hoạch. Đồng thời, sự thay đổi cấu trúc đô thị sẽ làm dịch chuyển các dòng vốn và tạo ra "siêu cơ hội" cho doanh nghiệp, nhà đầu tư, nhưng không nên bị đồng nhất với những cơn sốt đất theo thông tin quy hoạch. Tóm lại, để quy hoạch TP Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm trở thành hiện thực, chúng ta cần một "hợp đồng xã hội" mới: Nhà nước chấp nhận trao thêm quyền chủ động, khu vực tư nhân cam kết đi đường dài, cộng đồng sẵn sàng bảo vệ di sản và chất lượng sống. Không có sự đồng thuận này, mọi bản vẽ siêu đô thị sẽ chỉ là giấc mơ trên giấy.
