Việt Nam không “miễn dịch” với động đất: hiểu đúng mới quản trị đúng
Rủi ro động đất Việt Nam là nguy cơ phát sinh từ hệ thống đứt gãy kiến tạo nội mảng Á - Âu, với tần suất không cao nhưng khả năng gây thiệt hại lớn, đòi hỏi cách tiếp cận quản trị rủi ro thiên tai dựa trên kịch bản xấu nhất thay vì niềm tin chủ quan rằng lãnh thổ ít động đất nên mặc nhiên an toàn.
Từ 30/7 đến 9/8, Cao Bằng ghi nhận 5 trận động đất, trong đó trận mạnh 3,6 độ richter gây rung lắc nhà cửa và khiến người dân hoang mang. Những rung chấn này chưa gây thiệt hại nghiêm trọng, nhưng là lời nhắc rõ ràng rằng động đất không phải câu chuyện xa vời với chúng ta. Trong bối cảnh thế giới liên tiếp chứng kiến thảm họa địa chấn, ranh giới giữa một cú rung nhẹ và một thảm họa là rất mong manh.
Về địa chấn, lãnh thổ Việt Nam nằm trong lòng mảng Á - Âu, chịu ép chèn từ mảng Ấn Độ - Australia ở phía Tây, Tây Nam và mảng Thái Bình Dương ở phía Đông. Đúng là chúng ta không đối mặt siêu động đất 8,0–9,5 độ richter như Nhật Bản hay Indonesia, nhưng “nằm trong lòng mảng” không đồng nghĩa tĩnh lặng. Lực ép đã xé rách vỏ mảng, tạo nên mạng lưới đứt gãy nội mảng phức tạp ngay trên lãnh thổ Việt Nam.
Kết luận quan trọng là: Việt Nam luôn tồn tại nguy cơ động đất và cần có nghiên cứu, chuẩn bị trên toàn lãnh thổ cho hiểm họa này. Nếu tiếp tục nói “nước mình ít động đất nên yên tâm” thì đó không chỉ là sai về khoa học, mà còn là thất bại về quản trị rủi ro thiên tai.
Ảo tưởng an toàn động đất: góc nhìn phiến diện đang làm yếu đi quản trị rủi ro
Tư duy phổ biến coi Việt Nam là “vùng ít động đất” tạo ra cảm giác an toàn giả, khiến nhà quản lý dễ bỏ qua những kịch bản tệ nhất trong quản trị rủi ro thiên tai. Chính các chuyên gia địa chấn đã cảnh báo rằng đánh giá Việt Nam hoàn toàn an toàn hoặc không có động đất lớn là một góc nhìn phiến diện, cực kỳ nguy hiểm về mặt quản trị rủi ro thiên tai.
Đặc thù động đất nội mảng là chu kỳ lặp lại rất dài, khiến xã hội dễ lầm tưởng “chưa thấy gì” là “không có gì”. Ở Nhật Bản, một đứt gãy có thể gây động đất mạnh sau 50–100 năm, trong khi tại Việt Nam, để tạo ra trận 6,5–6,8 độ richter có thể mất 300–1.000 năm. Khi một đứt gãy “ngủ quên” trong hàng thế kỷ, con người gần như không cảm nhận được, từ đó sinh ra chủ quan. Nhưng khoa học địa chấn chưa thể xác định chính xác thời điểm đứt gãy “thức giấc” gây động đất mạnh.
Ở góc độ quản trị rủi ro, thời gian yên ắng dài không phải là bằng chứng an toàn, mà là giai đoạn tích tụ năng lượng. Khi các đứt gãy lớn như Sông Hồng, Điện Biên – Lai Châu, Sông Mã đều đang trong chu kỳ tích tụ năng lượng kiến tạo, coi đó là “ngủ sâu vô hại” chính là cách đặt cược tương lai lên sự may rủi của tự nhiên.
Từ rung lắc tới thảm họa: động đất chỉ là mồi lửa đầu tiên
Nhìn động đất chỉ như vài giây rung lắc là bỏ qua phần nguy hiểm nhất của câu chuyện. Trong khoa học địa chất và quản trị rủi ro thiên tai, tác động động đất được chia thành rủi ro trực tiếp và chuỗi rủi ro thứ cấp – tức tác động dây chuyền. Chính chuỗi thứ cấp này mới làm nên thảm họa, dù trận động đất ban đầu không thuộc nhóm cực lớn.
Từ cú rung chấn ban đầu, có thể kéo theo cháy nổ lan rộng, sập hệ thống cấp thoát nước, lưới điện, viễn thông, làm tê liệt cứu hộ và đời sống người dân. Đối với khu vực miền núi hoặc có hồ chứa thủy điện, động đất làm mất ổn định sườn dốc, gây sạt lở đất quy mô lớn, đủ sức xóa sổ cả bản làng. Nếu hồ đập gặp sự cố, lũ quét nhân tạo sẽ biến một rủi ro địa chấn cục bộ thành khủng hoảng nhân đạo trên diện rộng.
Theo phân tích chuyên gia, động đất chỉ là “mồi lửa” đầu tiên còn thảm họa thực sự nằm ở chuỗi phản ứng rung lắc – sạt lở – hóa lỏng – sự cố hồ đập/cháy nổ – tê liệt cứu hộ. Việc đánh giá rủi ro động đất vì vậy bắt buộc phải tính đến các kịch bản thứ cấp này, không thể dừng ở vài con số về độ lớn hay thời gian rung của mặt đất. Bất kỳ chiến lược an toàn động đất nào bỏ qua chuỗi dây chuyền đều là chiến lược khuyết tật.
Quản trị rủi ro thiên tai đúng nghĩa: chuẩn bị cho kịch bản tệ nhất, không phải kịch bản tiện nhất
Một chiến lược quản trị rủi ro thiên tai nghiêm túc phải xuất phát từ câu hỏi: nếu điều tệ nhất xảy ra, hệ thống của chúng ta chịu được đến đâu? Với động đất Việt Nam, câu trả lời còn nhiều khoảng trống, dù bộ khung phòng thủ đã được hình thành qua ba lớp chính.
Lớp thứ nhất là bản đồ phân vùng nguy hiểm động đất và tiêu chuẩn xây dựng kháng chấn – nền tảng để hạn chế thiệt hại ngay từ khâu quy hoạch. Lớp thứ hai là mạng lưới quan trắc, cảnh báo sớm giúp phát hiện nhanh tâm chấn, độ lớn ngay khi động đất vừa xảy ra, làm cơ sở cho các quyết định khẩn cấp. Lớp thứ ba là kịch bản ứng phó khẩn cấp và tổ chức cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm xã hội không rơi vào hỗn loạn khi thiên tai đánh trúng.
Tuy nhiên, ngay cả với ba lớp bảo vệ này, các chuyên gia thừa nhận vẫn tồn tại những “khoảng trống” lớn trong hệ thống ứng phó. Những khoảng trống đó không thể lấp đầy nếu xã hội còn nuôi ảo tưởng an toàn động đất. Cảnh báo thiên tai muốn hữu hiệu phải đứng trên nền dữ liệu, bản đồ nguy cơ cập nhật và kịch bản luyện tập thường xuyên – chứ không phải vài bài khuyến cáo rời rạc sau mỗi lần rung lắc.
Thay đổi nhận thức công chúng: điều kiện tiên quyết của an toàn động đất
Nút thắt lớn nhất hiện nay không nằm ở chỗ Việt Nam có động đất mạnh đến mức nào, mà nằm ở chỗ xã hội hiểu và chuẩn bị cho nó ra sao. Khi dư luận vẫn quen miêu tả đất nước là “ít động đất”, tâm lý chủ quan sẽ khiến mọi nỗ lực kỹ thuật – từ bản đồ nguy cơ, tiêu chuẩn xây dựng đến mạng lưới cảnh báo thiên tai – bị suy yếu.
Cần nói thẳng: Việt Nam không phải vùng hoàn toàn an toàn trước động đất như nhiều người nghĩ; lãnh thổ này luôn tồn tại nguy cơ động đất và cần chuẩn bị trên quy mô toàn quốc. Khi chu kỳ tích tụ năng lượng có thể lên tới hàng trăm, thậm chí hơn 1.000 năm cho một trận 6,5–6,8 độ richter, không ai sống đủ lâu để “học bằng trải nghiệm” – chỉ có thể học bằng tri thức khoa học và kịch bản giả định.
Đã đến lúc giáo dục cộng đồng về động đất Việt Nam phải được xem là phần bắt buộc của quản trị rủi ro thiên tai: từ trường học, cơ quan đến khu dân cư. Khi mỗi người dân hiểu rằng an toàn động đất là kết quả của chuẩn bị nghiêm túc, chứ không phải món quà miễn phí từ địa lý, xã hội mới có thể bước vào quỹ đạo phát triển bền vững trước một Trái Đất luôn vận động.
