Hai triển lãm ảnh Hà Nội: một thành phố đang tự soi mình
Triển lãm ảnh Hà Nội là những sự kiện nhiếp ảnh tập trung vào việc ghi lại diện mạo đô thị, nhịp sống thành phố và di sản Hà Nội thông qua các bộ ảnh đô thị mang tính tư liệu lẫn nghệ thuật, giúp công chúng nhìn lại quá khứ, hiện tại và định hình cách nghĩ về tương lai của Thủ đô. Điều đáng nói ở hai triển lãm mới là Hà Nội không được kể bằng lời ca tụng khô cứng, mà bằng cái nhìn có chiều sâu về quản trị đô thị, ký ức văn hóa và những đổi thay cụ thể trên từng con phố. Một bên là triển lãm "Hà Nội trong tôi" lần thứ 21, trưng bày gần 80 bức ảnh sống động; bên kia là chương trình "Hà Nội – Nhịp sống mới và vẻ đẹp các vùng miền", thu hút tới 1.183 tác phẩm từ 227 tác giả tham gia. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy nhu cầu rất rõ: Hà Nội đang tự soi mình qua ống kính của chính người dân và nghệ sĩ.
"Hà Nội trong tôi": Ống kính hướng vào chính quyền và đời sống thường ngày
Triển lãm "Hà Nội trong tôi" năm nay được tổ chức để kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, diễn ra từ 7–12/10 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám và tiếp tục từ 12–21/10 tại Bảo tàng Hà Nội. Hơn hẳn một sự kiện nhiếp ảnh thường niên, bộ ảnh gần 80 tác phẩm xoáy thẳng vào chủ đề "Chính quyền đô thị hai cấp: tinh gọn, hiệu lực, gần dân". Những khung hình lãnh đạo Đảng, Nhà nước và thành phố kiểm tra Trung tâm dịch vụ hành chính công, thị sát các dự án hạ tầng, hay xem quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm không chỉ mang tính thời sự. Chúng là lời nhắc rằng nhiếp ảnh thành phố có thể – và nên – đặt câu hỏi về cách Hà Nội được quản trị, thay vì chỉ chụp cho đẹp. Theo một phát biểu tại lễ khai mạc, triển lãm đã đi từ một trưng bày nhỏ thành sự kiện thường niên, "thu hút ngày càng nhiều nhà nhiếp ảnh, nhà báo và công chúng" – một con số cho thấy công chúng quan tâm đến cách chính quyền đi vào đời sống.
Di sản Hà Nội trong khung hình: không bị che lấp bởi bê tông
Điểm đáng kể ở "Hà Nội trong tôi" là sự song hành giữa ảnh đô thị hiện đại và hình ảnh di sản Hà Nội. Trong khi một phần triển lãm tập trung vào các công trình giao thông, hạ tầng như biểu tượng cho một Thủ đô đang mở rộng không gian phát triển, các nhiếp ảnh gia cao tuổi lại kiên trì chụp Hồ Gươm, phố cổ, mái ngói rêu phong, hàng cây già và những gánh hàng rong. Sự cân bằng này chống lại xu hướng tô hồng hiện đại hóa bằng việc bỏ qua ký ức. Ở đây, những giá trị văn hóa truyền thống được ghi lại "bằng góc nhìn chân thực và giàu cảm xúc" của những người đã gắn bó nhiều năm với Hà Nội. Cách đặt ảnh cũ – mới cạnh nhau cho thấy một thông điệp rõ: quy hoạch, đường sá, trung tâm hành chính chỉ có nghĩa khi chúng không xóa đi các lớp ký ức vốn làm nên bản sắc đô thị. Nói cách khác, di sản không phải cái nền trang trí, mà là phần cốt lõi trong câu chuyện phát triển.
"Hà Nội – Nhịp sống mới": bản đồ cảm xúc từ Thủ đô tới mọi miền
Nếu "Hà Nội trong tôi" cho thấy thành phố qua lăng kính chính sách và ký ức, thì triển lãm "Hà Nội – Nhịp sống mới và vẻ đẹp từ các vùng miền" lại mở rộng không gian cảm xúc. Sau hơn một tháng phát động, chương trình nhận 1.183 tác phẩm từ 227 tác giả; trong đó chủ đề "Tự hào Hà Nội" có 593 ảnh và "Vẻ đẹp các vùng miền" là 590 ảnh. Ban tổ chức chọn 33 tác phẩm về Hà Nội và 43 về các vùng miền để trưng bày, với mỗi mảng có 11 tác phẩm đoạt giải. Ở phần "Hà Nội – Nhịp sống mới", khán giả gặp những con đường mới, khu đô thị hiện đại, các tuyến giao thông mở ra nhịp sống nhanh, cùng lúc vẫn nhận ra Hồ Gươm, phố cổ, mái nhà cũ, phụ nữ áo dài, hàng rong trên nền cây xanh. Hà Nội hiện lên không phải thành phố đập đi xây lại, mà là nơi "cái mới không xóa cái cũ; hiện đại không phá vỡ truyền thống". Mở khung hình ra cả miền núi, đồng bằng, cao nguyên, sông nước và hải đảo, triển lãm ngầm đặt Hà Nội trong bức tranh chung của cả nước – nơi Thủ đô là một điểm trong mạng lưới ký ức, chứ không đứng tách biệt.
Khi nhiếp ảnh thành phố trở thành tiếng nói công dân
Cả hai triển lãm khẳng định một điều: nhiếp ảnh thành phố đã đi xa hơn vai trò minh họa, để trở thành tiếng nói công dân về cách Hà Nội sống và thay đổi. Những khung hình chính quyền gần dân, dịch vụ công đến với người già, học sinh, thanh niên tiếp cận trí tuệ nhân tạo cho thấy một mong muốn rất cụ thể: Thủ đô phải hiện đại về công nghệ nhưng không bỏ ai lại phía sau. Trong khi đó, các ảnh đời sống từ phố cổ tới miền núi, đồng bằng, biển đảo kể một câu chuyện khác – vẻ đẹp của Việt Nam, từ lao động đồng áng, ngư dân trên biển, chợ phiên vùng cao đến lễ hội truyền thống, đều gặp nhau ở tình yêu quê hương. Mỗi tác phẩm "không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng cảm xúc, trách nhiệm và góc nhìn của người cầm máy về cuộc sống". Ở cấp độ đó, mỗi sự kiện nhiếp ảnh là một cuộc đối thoại: chính quyền, nghệ sĩ, người dân cùng nhìn vào ảnh để thảo luận về những gì nên giữ lại, nên thay đổi trong tiến trình đô thị hóa.
