Diễn viên AI là gì và vì sao đang bóp nghẹt phim ngắn người thật?
Diễn viên AI là các nhân vật kỹ thuật số được tạo bằng mô hình sinh dữ liệu, có khả năng diễn xuất, biểu cảm và tham gia vào nội dung video mà không cần cơ thể người thật, giúp nhà sản xuất làm phim nhanh, rẻ và linh hoạt hơn, nhưng đồng thời đe dọa trực tiếp đến việc làm của diễn viên và cả chuỗi lao động sáng tạo quanh họ. Khi một công ty phim ngắn lớn ở Hoành Điếm chốt 2 dự án cho Hứa Bằng rồi hủy cả hai để chuyển sang nhân vật kỹ thuật số, đó không chỉ là chuyện cá nhân bị mất vai. Đó là biểu tượng cho một cú rẽ gắt: AI thay thế con người trong lĩnh vực từng được xem là “pháo đài cuối cùng” của cảm xúc và diễn xuất. Vấn đề không phải AI có giỏi hay không, mà là nó đang được dùng như một công cụ cắt giảm chi phí bằng cách xóa sổ con người khỏi khung hình.
Từ vai tổng tài đến sạp rau ngoài chợ: Câu chuyện mất nghề của Hứa Bằng
Hứa Bằng từng là gương mặt quen thuộc của các phim ngắn vai tổng tài bá đạo, công tử giàu có tại phim trường Hoành Điếm. Anh được đào tạo bài bản, đã tham gia nhiều phim truyền hình và tưởng mình tìm được lối thoát khi chuyển sang phim ngắn – từ vai phụ thành nam chính, lịch quay kín, thu nhập khá hơn. Nhưng chỉ trong một cái Tết, tất cả sụp đổ: hai vai chính đã được đặt lịch bỗng biến mất khi hãng phim chọn sản xuất bằng diễn viên AI. Đằng sau quyết định ấy là bài toán lạnh lùng: một người cùng một chiếc máy tính có thể hoàn thành phim ngắn AI trong vài ngày với chi phí chưa đến 10% so với quay người thật. Hứa Bằng phải rời Hoành Điếm về Sơn Đông, đạp xe ba bánh chở rau ông nội trồng ra chợ, rồi sau đó bán đồ uống lạnh ở chợ đêm để mưu sinh. Khi một diễn viên đào tạo chính quy phải đứng ngoài chợ rao hành, khoai tây, chúng ta không thể tiếp tục gọi AI là “công cụ hỗ trợ vô hại”.
Con số lạnh lùng: AI tràn ngập, phim ngắn người thật thất nghiệp hàng loạt
Nếu nhìn vào dữ liệu, sẽ thấy diễn viên AI không còn là chuyện thử nghiệm mà là một làn sóng chiếm lĩnh. Theo số liệu của Hiệp hội Dịch vụ Phát sóng Trung Quốc, quý I có khoảng 128.000 phim ngắn được đăng lên các nền tảng, trong đó khoảng 122.000 là phim AI, chiếm hơn 95% tổng số. Đến hết tháng 8, con số lên tới 430.000 phim, gấp 13 lần cả năm trước, và hơn 90% trong số đó là phim AI. Phim người thật không biến mất, nhưng ngành phim ngắn người thật bước vào giai đoạn khó khăn, kéo theo toàn bộ chuỗi sản xuất. Hứa Bằng ước tính 80–90% diễn viên phim ngắn bị ảnh hưởng; nhiều người từ vai chính phải tụt xuống vai thứ hai, thứ ba, số khác thì thất nghiệp hoặc chỉ làm cầm chừng rồi buộc phải chuyển nghề. Các vị trí phía sau máy quay như đạo diễn, phó đạo diễn, phục trang, hóa trang, âm thanh, điều phối diễn viên cũng bị cắt giảm, khiến không ít người phải đi giao hàng, bán đồ ăn đêm để sống. Diễn viên AI không chỉ cướp vai, mà đang thay thế lao động sáng tạo trên diện rộng.
Khán giả vẫn cần con người, nhưng thuật toán đang ưu tiên máy móc
Điều trớ trêu là khán giả vẫn chứng minh mình cần cảm xúc thật. Trong dịp Tết, số phim người thật mới chỉ bằng khoảng 1/50 so với phim AI, nhưng tổng lượt xem lại cao gấp 25 lần. Hiệp hội Dịch vụ Phát sóng cho rằng biểu cảm, chi tiết nhân vật và khả năng tạo đồng cảm vẫn là lợi thế rõ rệt của phim có diễn viên thật. Dù vậy, làn sóng AI không chậm lại, bởi cuộc cạnh tranh đã dịch chuyển: khi làm ra hình ảnh không còn là phần khó nhất, cuộc chơi nằm ở việc ai khiến người xem dừng lại, ai được thuật toán đưa lên feed và ai đủ tiền mua traffic. Một phim có thể thu hút hàng chục triệu lượt xem và hoàn vốn nhanh nhờ quảng cáo hoặc phí người dùng. Trong logic đó, nhà sản xuất sẵn sàng chọn diễn viên AI – rẻ, linh hoạt, sản xuất hàng loạt – rồi dùng tiền đẩy nội dung lên dòng chảy thuật toán. Khán giả yêu con người, nhưng hệ thống đang ưu tiên những thứ giúp kiếm tiền dễ hơn, nghĩa là ưu tiên AI thay thế con người.
Tương lai lao động sáng tạo ở châu Á: Phải chung sống với AI, không thể phó mặc
Cơ quan quản lý đã bắt đầu nhận ra cả cơ hội lẫn rủi ro. Tháng 5, Tổng cục Phát thanh Truyền hình công bố kế hoạch thúc đẩy sản xuất và phổ biến phim ngắn chất lượng cao trên toàn quốc, đồng thời tìm cách đưa một ngành tăng trưởng quá nhanh vào khuôn khổ. Hiệp hội dịch vụ phát sóng yêu cầu các cảnh ảo, nhân vật kỹ thuật số và hiệu ứng do AI tạo phải được đạo diễn và bộ phận mỹ thuật kiểm tra trước khi thành phim. Ngay trong đời sống của diễn viên, có người chọn rời nghề; người như Hứa Bằng lại tìm cách tự làm phim ngắn, trước mắt dùng diễn viên thật rồi mới cân nhắc kết hợp AI. Bản thân anh cũng không tin AI sẽ xóa sổ hoàn toàn phim người thật và kỳ vọng hai hình thức sẽ cùng tồn tại. Có lẽ đây là viễn cảnh duy nhất hợp lý cho lao động sáng tạo ở châu Á: không thể quay lưng với diễn viên AI, nhưng cũng không thể phó mặc cho công nghệ tự quyết định ai xứng đáng xuất hiện trên màn hình. Nếu không có chính sách bảo vệ và sự tự tổ chức của giới nghệ sĩ, câu chuyện “phim ngắn thất nghiệp, về quê bán rau” sẽ còn lặp lại ở nhiều ngành khác.
