Điện Kính Thiên – biểu tượng quyền lực được đánh thức bằng khoa học
Điện Kính Thiên là chính điện trung tâm của Hoàng thành Thăng Long, từng là nơi diễn ra các nghi lễ lớn của triều đình, thiết triều, tiếp sứ và biểu trưng cao nhất cho quyền lực quốc gia Đại Việt trong suốt nhiều thế kỷ, nên việc phục dựng công trình không chỉ mang ý nghĩa kiến trúc mà còn là hành động phục hồi ký ức chính trị, văn hóa của kinh đô ngàn năm. Việc khởi công dự án phục dựng công trình này là một tuyên bố mạnh mẽ: Hà Nội chọn con đường phục hồi di sản dựa trên khoa học, chứ không dựa vào tưởng tượng lãng mạn. Sáng 29/9, tại số 9 Hoàng Diệu, dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên chính thức khởi công sau 15 năm nghiên cứu, khai quật và hoàn thiện cơ sở khoa học. Sự có mặt của lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước và đại diện các tổ chức quốc tế cho thấy đây không phải một công trình đơn lẻ, mà là dự án phục dựng công trình mang tính chiến lược trong phục hồi di sản Hà Nội. Ý nghĩa của Điện Kính Thiên kinh đô nằm ở chỗ nó từng giữ vị trí trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình trong khu Cấm thành, được xác định là biểu trưng cao nhất cho quyền lực Đại Việt từ thế kỷ XV đến XVIII. Trong bối cảnh đô thị hóa, nếu không chủ động bảo tồn không gian di sản gắn với những biểu tượng như vậy, Hà Nội sẽ tự bào mòn bản sắc của mình.
Mười lăm năm khảo cổ học Đại Việt: đặt nền móng cho lựa chọn phục dựng
Điểm khiến dự án Điện Kính Thiên đáng được coi là bước ngoặt trong phục hồi di sản Hà Nội là cách nó đặt khảo cổ học Đại Việt làm nền tảng, chứ không coi khảo cổ như phần minh họa. Trong năm 2026, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành đợt khai quật thứ tư tại khu vực nền điện, diện tích 910m², tiếp tục bổ sung dữ liệu về địa tầng, nền móng, hệ thống móng cột và dấu tích sân điện. Sau bốn đợt khai quật, các nhà khảo cổ xác định địa tầng khu vực này dày khoảng 6m, chứa các lớp văn hóa nối tiếp từ thời Đại La, Đinh - Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng đến thời Nguyễn. Đây không phải chỉ là vài hố khai quật mang tính biểu diễn, mà là một kho lưu trữ lịch sử liên tục hiếm có, cho phép nhận diện tiến trình hình thành không gian trung tâm quyền lực của Thăng Long – Hà Nội. Quotable: "Địa tầng dày khoảng 6m tại nền Điện Kính Thiên chứa các lớp văn hóa nối tiếp từ thời Đại La đến thời Nguyễn, phản ánh tiến trình lịch sử lâu dài của Thăng Long." Hệ thống móng cột được phát lộ cho thấy chính điện Kính Thiên thời Lê có giới hạn Đông – Tây gồm 9 gian với 10 hàng cột, Bắc – Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột. Đó là những con số buộc thiết kế phục dựng phải tuân theo, thay vì dùng mô phỏng mơ hồ. Các dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn, kiến trúc “trùng thiềm điệp ốc”, cùng nền móng nhà Pháo binh thời Pháp thuộc, làm rõ việc nền điện Kính Thiên là nơi chồng lớp các tầng quyền lực, không thể bị xử lý như một phông nền du lịch đơn giản.
Phục hồi trên nền móng khảo cổ, không hy sinh tính xác thực
Nếu chỉ dựng lại một tòa điện hoành tráng, dự án Điện Kính Thiên đã có thể khởi công từ lâu. Điều khiến nó phải chờ 15 năm là yêu cầu kép: vừa phục dựng công trình theo nhận diện khoa học, vừa bảo tồn không gian di sản dưới lòng đất. Dự án phục dựng công trình này không bắt đầu từ việc tái dựng theo hình dung lịch sử, mà dựa trên quá trình nghiên cứu khảo cổ, lịch sử, kiến trúc kéo dài, đi cùng khuyến nghị về tính xác thực từ các văn kiện quốc tế. Nguyên tắc được đặt ra rất thẳng thắn: phục dựng phải đi cùng bảo tồn. Các di tích gốc, đặc biệt là tầng văn hóa khảo cổ, phải được gìn giữ để tiếp tục cung cấp tư liệu; mọi giải pháp tu bổ, phục hồi phải dựa trên cơ sở khoa học và tuân thủ các nguyên tắc về tính xác thực theo Văn kiện Nara, cùng tư vấn chuyên môn của UNESCO và ICOMOS. Nói cách khác, bảo tồn không gian di sản không chỉ là giữ vài mảng tường cũ, mà là giữ cho di sản có khả năng “nói thêm” với các thế hệ nghiên cứu sau. Theo một quan điểm phục hồi di sản Hà Nội, Chính điện Kính Thiên khi được phục dựng trên nền tảng đó sẽ cho phép giá trị di sản được diễn giải trực quan hơn với công chúng: không gian kiến trúc, nghi lễ cung đình, vật liệu, cấu trúc sẽ trở thành nội dung giáo dục sống động, thay vì vài hàng thuyết minh khô khan bên cạnh hố khai quật.
Từ dự án đơn lẻ đến chiến lược bảo tồn không gian di sản Hà Nội
Khởi công Điện Kính Thiên diễn ra đúng dịp Hà Nội đăng cai Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, một sự trùng hợp được lựa chọn có chủ ý: đặt câu chuyện phục hồi di sản Hà Nội vào khung tham chiếu khu vực và toàn cầu. Chủ tịch UBND thành phố khẳng định sự kiện là dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Thế giới, thể hiện quyết tâm gìn giữ, trao truyền những giá trị lịch sử, văn hóa cho các thế hệ sau. UNESCO đã thông qua Quyết định 48 COM 7B.25, ghi nhận những tiến bộ trong việc hoàn thiện tầm nhìn chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long và đồng thuận triển khai giai đoạn 1 trong thời kỳ 2025-2030. Theo định hướng, chương trình được chia hai giai đoạn 2025-2030 và 2030-2035, trong đó có phục dựng Chính điện Kính Thiên và Ngự đạo. Điều này cho thấy Điện Kính Thiên không phải dự án “làm cho đẹp”, mà nằm trong chiến lược dài hơi về bảo tồn không gian di sản thủ đô, với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học trong nước và quốc tế, cùng tư vấn của các tổ chức chuyên môn. Quotable: "Chương trình chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long được triển khai theo hai giai đoạn 2025-2030 và 2030-2035, gắn với phục dựng Chính điện Kính Thiên." Điều đáng nói là chiến lược này chấp nhận sự phức tạp: thay vì tách di sản khỏi đời sống đô thị, nó tìm cách để khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long trở thành nơi diễn giải lịch sử, kiến trúc, văn hóa cung đình, gắn với thực hành văn hóa phi vật thể và hoạt động du lịch – giáo dục. Đó là hướng đi khó nhưng cần, nếu Hà Nội muốn di sản sống cùng thành phố, không bị biến thành bảo tàng bất động.
Tác động với công chúng: phục hồi ký ức kinh đô hay xây thêm điểm check-in?
Trong mọi dự án phục hồi di sản Hà Nội, câu hỏi phải trả lời là: người dân và du khách sẽ nhận được gì ngoài vài bức ảnh đăng mạng xã hội? Ở Điện Kính Thiên, bài toán được đặt đúng trọng tâm: làm thế nào để công chúng có thể hình dung rõ hơn về không gian cung đình từng tồn tại, thay vì chỉ nhìn những móng cột lộ thiên. Theo định hướng, không gian Chính điện Kính Thiên sẽ trở thành nơi diễn giải lịch sử, kiến trúc và các giá trị văn hóa cung đình, gắn với thực hành văn hóa phi vật thể và phát huy giá trị Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Từ những nền móng được nhận diện bằng khảo cổ học đến không gian kiến trúc được nghiên cứu phục hồi, hành trình của Chính điện Kính Thiên đang chuyển sang chặng mới: di sản không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà là trải nghiệm có chiều sâu cho công chúng. Nếu dự án giữ đúng lời hứa về tính xác thực, việc phục dựng Điện Kính Thiên kinh đô có thể trở thành ví dụ cho cách một thành phố lớn vừa bảo tồn không gian di sản, vừa mở ra cơ hội giáo dục lịch sử cho người dân, nhất là thế hệ trẻ. Ngược lại, nếu buông lỏng chuẩn mực khoa học, công trình sẽ trượt thành một phiên bản hoài cổ tiện lợi cho chụp hình. Sự giám sát của giới khoa học và các tổ chức quốc tế, vì thế, là yếu tố không thể thiếu trong chặng đường tới.
