Du lịch cộng đồng miền Bắc: bền vững khi cộng đồng giữ vai trò trung tâm
Du lịch cộng đồng miền Bắc là mô hình phát triển điểm đến dựa trên cảnh quan tự nhiên và bản sắc văn hóa bản địa, trong đó người dân vừa là chủ thể gìn giữ di sản, vừa trực tiếp cung cấp dịch vụ, hưởng lợi kinh tế và quyết định cách thức đón khách, nhờ đó tạo ra sự cân bằng giữa bảo tồn, sinh kế và trải nghiệm chân thực cho du khách. Lao Chải (Lai Châu) và Hữu Liên (Lạng Sơn) là hai ví dụ tiêu biểu: họ không chạy theo sản phẩm đại trà mà chọn giữ chính mình, lấy văn hóa làm lõi phát triển. Điều đáng nói, lựa chọn này không làm hai bản làng bị tụt lại trên bản đồ du lịch cộng đồng miền Bắc, mà ngược lại, giúp họ bước lên các sân chơi khu vực và quốc gia với những giải thưởng, danh hiệu mang hàm lượng văn hóa rõ rệt.
Hữu Liên: du lịch sinh thái Lạng Sơn chỉ bền khi bảo tồn thiên nhiên lẫn văn hóa
Hữu Liên chọn một hướng đi rõ ràng: phát triển du lịch sinh thái Lạng Sơn phải gắn chặt với bảo tồn cảnh quan núi đá vôi, thảo nguyên Đồng Lâm và khu dự trữ thiên nhiên rộng khoảng 8.900 ha, đồng thời đánh thức bản sắc của 11 dân tộc cùng sinh sống. Vẻ đẹp cảnh quan karst, rừng phong phú, hệ thống hang động và các hoạt động leo núi mạo hiểm đã đưa Hữu Liên trở thành điểm đến nổi bật, mỗi năm đón hơn 25.000 lượt khách thể thao với doanh thu đáng kể. Quan trọng hơn, giai đoạn 2020-2025, nơi đây đón trên 186.249 lượt khách, tổng doanh thu du lịch đạt hơn 52,11 tỷ đồng – con số cho thấy du lịch sinh thái không hề là một lựa chọn "lãng mạn" mà là một ngành kinh tế có sức nặng. Khi Hữu Liên đạt Giải thưởng Du lịch ASEAN 2025 cho mô hình du lịch gắn bảo tồn bản sắc văn hóa và tài nguyên thiên nhiên, đó là sự ghi nhận cho quyết tâm không đánh đổi rừng, suối và nếp sống địa phương lấy tăng trưởng ngắn hạn.
Lao Chải: bản Lao Chải Lai Châu lấy văn hóa Mông làm “chất liệu” sản phẩm du lịch
Nếu Hữu Liên nổi lên bằng thế mạnh sinh thái, bản Lao Chải Lai Châu chứng minh một điều khác: du lịch cộng đồng không cần những công trình hoành tráng, mà cần sự tinh tế trong cách giữ và kể lại văn hóa Mông. Nằm ở độ cao khoảng 1.200 m, được bao bọc bởi núi rừng, khí hậu mát mẻ quanh năm, Lao Chải tận dụng vườn hoa, ruộng bậc thang, những con đường đá cuội do chính người dân góp công để tạo nên một không gian vừa bình yên, vừa có chủ ý thẩm mỹ. Du khách được bước vào đời sống Mông qua nghề thêu thổ cẩm, xay ngô, giã bánh dày, học thổi khèn, đàn nhị, thưởng thức ẩm thực từ sản vật địa phương – những trải nghiệm không thể copy sang nơi khác. Từ nền tảng đó, người dân xây nhà trưng bày sản phẩm, phát triển homestay nhưng vẫn giữ kiến trúc gỗ truyền thống. Năm 2024, Lao Chải được công nhận là bản du lịch cộng đồng đạt chuẩn OCOP 3 sao, và tháng 7/2026 tiếp tục nhận Giải thưởng VITA Awards 2026 cho hạng mục "Điểm đến có sản phẩm du lịch có nội hàm văn hóa sâu sắc" – những danh hiệu củng cố lựa chọn lấy văn hóa làm thương hiệu.
Khi lợi ích kinh tế gắn chặt với trách nhiệm giữ bản sắc văn hóa
Điểm chung đáng chú ý giữa Lao Chải và Hữu Liên là cách họ biến giữ bản sắc văn hóa thành lợi ích cụ thể cho cộng đồng. Ở Hữu Liên, việc phát triển du lịch mở thêm công việc và thu nhập từ dịch vụ lưu trú, ăn uống, hướng dẫn, bán sản phẩm địa phương, giúp người dân có động lực bảo vệ rừng, suối và nếp nhà sàn thay vì bỏ đi hoặc phá bỏ để làm công trình ngắn hạn. Tại Lao Chải, nguồn thu từ homestay, ẩm thực và các sản phẩm như mật ong rừng, chè cổ thụ, thổ cẩm, nhạc cụ Mông góp phần cải thiện đời sống, đồng thời tạo lý do kinh tế để thanh niên ở lại bản, tiếp tục học và truyền dạy khèn, đàn nhị, nghề thêu. Đây không chỉ là câu chuyện "làm du lịch để thoát nghèo"; đúng hơn, đó là mô hình trong đó cộng đồng vừa là chủ thể gìn giữ bản sắc, vừa là người hưởng lợi, nên họ có lý do rõ ràng để nói không với sản phẩm đại trà, giữ cho du lịch cộng đồng miền Bắc không bị biến thành phiên bản nhạt nhòa của các đô thị.
Tương lai: hai bản làng gợi mở hướng đi cho du lịch cộng đồng bền vững
Nhìn về phía trước, cả Lao Chải và Hữu Liên đều có những kế hoạch khá rõ. Hữu Liên đang xây dựng đề án phát triển làng du lịch cộng đồng, khai thác đồng thời cảnh quan, kiến trúc nhà ở, phong tục, lễ hội, ẩm thực; đặt mục tiêu đến năm 2030 đón khoảng 210.000 lượt khách, đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng hàng đầu của địa phương. Đồng thời, làng du lịch Hữu Liên còn được chọn là một trong 5 đại diện Việt Nam đăng ký tham gia Giải thưởng "Làng Du lịch tốt nhất" do một tổ chức quốc tế tổ chức – bước đi khẳng định tham vọng vươn ra ngoài phạm vi vùng Đông Bắc. Trong khi đó, Lao Chải tiếp tục củng cố các sản phẩm dựa trên văn hóa Mông, sử dụng khung OCOP như một thước đo chất lượng, đồng thời bảo vệ không gian cảnh quan để giữ sức hút săn mây, ngắm ruộng bậc thang. Hai bản làng gửi đi một thông điệp mạnh: phát triển du lịch cộng đồng bền vững không phải khẩu hiệu, mà là chiến lược cụ thể, trong đó giữ bản sắc văn hóa vừa là nền tảng, vừa là lợi thế cạnh tranh lâu dài.
