Tăng trưởng cao đòi hỏi đô thị tạo ra giá trị cao hơn
Phát triển đô thị Việt Nam là cách tổ chức dân cư, hạ tầng, dịch vụ và hoạt động kinh tế trong không gian đô thị để nâng năng suất, chất lượng sống và sức cạnh tranh của các vùng. Tại Diễn đàn Phát triển đô thị bền vững năm 2026 ngày 6/11, ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó trưởng Ban Chính sách Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh đô thị phải trở thành động lực thực chất của nền kinh tế. Yêu cầu ấy gắn với mục tiêu tăng trưởng bình quân từ 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, trong khi cả nước hiện có 910 đô thị: 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 901 đô thị loại II, III. Nhưng số lượng và diện tích xây dựng không tự động tạo ra năng suất. Muốn đáp ứng mục tiêu tăng trưởng, đô thị phải chuyển từ hấp thụ đất đai, vốn và dân số sang tạo việc làm có giá trị cao, giảm chi phí sản xuất, logistics và nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đây là thay đổi mô hình, không phải một đợt mở rộng địa giới đơn thuần.
Những hạn chế hiện nay càng khiến chuyển đổi trở nên cấp thiết: quy hoạch chưa luôn được thực thi hiệu quả, hạ tầng còn thiếu đồng bộ, còn năng lực quản trị và khả năng chống chịu của nhiều đô thị có điểm yếu. Sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, biến đổi khí hậu và chuyển đổi số cũng buộc quy hoạch phải vượt khỏi tư duy quản lý theo ranh giới cũ. Nếu chỉ tiếp tục xây đường, khu đô thị hay công trình riêng lẻ mà không gắn chúng với hoạt động kinh tế và nhu cầu cư dân, nguồn lực sẽ khó chuyển thành năng suất bền vững. Đô thị cần là nơi hội tụ công nghệ, đổi mới sáng tạo và dịch vụ chất lượng cao, đồng thời lan tỏa cơ hội phát triển ra khu vực xung quanh.
Cực tăng trưởng mới chỉ có ý nghĩa khi vùng cùng vận hành
Sau một năm sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị được tái cấu trúc; cả nước hiện có 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, III, với tỷ lệ đô thị hóa khoảng 53,3%. Các thành phố trực thuộc Trung ương mới gồm Đồng Nai, Bắc Ninh và Quảng Ninh được xem là những cực tăng trưởng mới. Đây là cơ hội để định hình lại không gian phát triển, nhưng việc đổi tên hay nâng cấp đơn vị hành chính không đủ tạo ra sức bật. Giá trị của những trung tâm mới nằm ở khả năng kết nối thị trường lao động, hạ tầng, chuỗi cung ứng và dịch vụ với các địa phương lân cận. Liên kết vùng đô thị phải trở thành nguyên tắc tổ chức phát triển: mỗi trung tâm phát huy lợi thế riêng, bổ trợ chức năng cho nhau và tránh cạnh tranh bằng những dự án trùng lặp.
Hệ thống đô thị nên vận hành như mạng lưới đa trung tâm, trong đó đô thị lớn dẫn dắt, còn đô thị vừa và nhỏ phát triển theo lợi thế đặc thù; các hành lang kinh tế và kết nối giao thông giúp dòng hàng hóa, nhân lực, tri thức lưu chuyển thông suốt. Quy hoạch sau thay đổi địa giới cần tích hợp không gian thực tế, kể cả những khu vực liên phường, xã và liên vùng, thay vì dừng ở ranh giới hành chính. Điều đó đòi hỏi cơ chế phối hợp rõ trách nhiệm giữa các cấp chính quyền. Tầm nhìn này cũng giúp tránh đầu tư dàn trải: đô thị cảng, trung tâm logistics, đô thị ven biển hay trung tâm dịch vụ cần được kết nối thành hệ thống có chức năng bổ sung. Nếu thiếu điều phối, cực tăng trưởng mới có thể chỉ làm lớn thêm một trung tâm mà không mở rộng cơ hội cho cả vùng.
Công trình không thay thế được thể chế và quản trị
Hiệu quả của tái tổ chức không gian phụ thuộc vào tầm nhìn dài hạn, chất lượng thể chế và cách điều hành, chứ không chỉ vào số công trình được xây dựng. Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh tương lai đô thị không chỉ do những công trình quyết định mà còn phụ thuộc vào tầm nhìn phát triển, thể chế, phương thức quản trị và các giá trị bền vững. Vì vậy, quản trị đô thị cần rời cách xử lý sự vụ và ứng dụng công nghệ rời rạc, chuyển sang dựa trên dữ liệu để phân tích, dự báo, điều phối và đánh giá kết quả. Phân cấp cho địa phương chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng năng lực thực thi, trách nhiệm giải trình và cơ chế phối hợp cho dự án liên vùng. Nếu thiếu những điều kiện đó, quy hoạch tốt vẫn có thể nằm trên giấy, còn hạ tầng mới không giải quyết được những điểm nghẽn về đi lại, dịch vụ và việc làm.
Thước đo cuối cùng phải là trải nghiệm của người dân: môi trường sống, khả năng tiếp cận nhà ở, giao thông công cộng, dịch vụ thiết yếu, không gian xanh và cơ hội phát triển. Định hướng từ nay đến năm 2030 gồm phát triển đô thị thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu và thường xuyên đánh giá năng lực chống chịu; mục tiêu được nêu là 100% thành phố xây dựng, thực hiện đề án đô thị thông minh và xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung. Các công cụ số chỉ có ý nghĩa nếu giúp chính quyền phục vụ tốt hơn, chứ không trở thành mục tiêu tự thân. Tái tổ chức đô thị vì thế phải kết hợp quy hoạch tích hợp, quản trị có trách nhiệm và đầu tư theo nhu cầu thực tế.
Tổ chức lại để tăng năng suất, không chỉ tăng quy mô
Việt Nam đã có mạng lưới đô thị rộng và những trung tâm mới để mở thêm không gian phát triển. Thách thức tiếp theo không phải là chạy đua nâng hạng hay xây dựng thêm, mà là làm cho đô thị kết nối tốt hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và tạo ra giá trị kinh tế cao hơn. Cực tăng trưởng mới chỉ phát huy vai trò khi kéo được cả vùng cùng tiến lên; quy hoạch chỉ có sức nặng khi được thực thi bằng thể chế rõ ràng và quản trị dựa trên dữ liệu. Bởi vậy, đổi mới phát triển đô thị cần được đánh giá bằng năng suất, sức chống chịu và chất lượng sống, không phải chỉ bằng diện mạo hay quy mô đầu tư. Đó là con đường để 910 đô thị trở thành một hệ thống bổ trợ lẫn nhau, thay vì những điểm phát triển tách rời.
