Từ thay đổi địa giới đến không gian phát triển mới
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị đô thị cấp quốc gia có vai trò tổ chức các trung tâm dân cư, hạ tầng và hoạt động kinh tế trong một không gian phát triển rộng hơn ranh giới đô thị truyền thống. Giá trị của việc thành lập các thành phố mới vì thế không nằm ở danh xưng, mà ở khả năng kết nối những khu vực vốn được quản lý tách rời thành một chỉnh thể phát triển.
Sau một năm sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị Việt Nam được tái cấu trúc. Tại Diễn đàn phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị thuộc Bộ Xây dựng, cho biết các cực tăng trưởng mới đã hình thành qua việc thành lập thành phố Đồng Nai, Bắc Ninh và Quảng Ninh. Đây là cơ hội để tổ chức lại không gian phát triển, chứ không nên được hiểu đơn thuần là mở rộng quy mô đô thị.
Quy mô toàn hệ thống cho thấy quá trình chuyển dịch đã diễn ra trên diện rộng: cả nước hiện có 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, III; tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 53,3%. Nhưng con số này chỉ có ý nghĩa dài hạn nếu đô thị hóa đi cùng năng suất, hạ tầng và liên kết vùng.
Cực tăng trưởng phải vượt khỏi ranh giới hành chính
Kỳ vọng lớn nhất đặt vào ba thành phố mới là tạo thêm các đầu mối tăng trưởng có sức lan tỏa, đồng thời tăng năng lực cạnh tranh quốc gia. Muốn vậy, mỗi thành phố cần được nhìn như một mạng lưới gồm các trung tâm, khu vực sản xuất, dịch vụ và hạ tầng kết nối, thay vì một đô thị trung tâm hút nguồn lực từ phần còn lại.
Bài toán liên kết vùng không thể giải bằng một đường ranh mới trên bản đồ. Quy hoạch đô thị cần xác định rõ nơi nào đảm nhiệm chức năng sản xuất, logistics, dịch vụ hay phát triển dân cư, rồi tổ chức giao thông và hạ tầng số để các khu vực bổ trợ lẫn nhau. Nếu kết nối không theo kịp, thành phố có thể lớn hơn về diện tích mà không tạo thêm giá trị cho toàn vùng.
Các đô thị đã chứng minh vai trò kinh tế đáng kể: 6 trong 10 địa phương có tổng thu ngân sách lớn nhất năm 2025 là đô thị, và 7 trong 10 địa phương đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng cũng là đô thị. Dữ kiện này củng cố lý do cần thêm cực tăng trưởng, nhưng cũng nhấn mạnh rằng sức mạnh phải đến từ năng lực kết nối và tạo năng suất, không chỉ từ vị thế hành chính.
Quy hoạch và kết nối sẽ quyết định thành bại
Cải cách thể chế, phân cấp cho địa phương, bộ máy tinh gọn và đầu tư hạ tầng là những động lực đang mở thêm dư địa hành động. Tuy nhiên, quy hoạch mới là công cụ quyết định các nguồn lực ấy có phối hợp hay đi theo những hướng rời rạc. Tầm nhìn dài hạn phải gắn với kế hoạch đầu tư và chương trình phát triển đô thị; nếu không, quy hoạch dễ dừng ở định hướng mà thiếu những kết nối cụ thể.
Định hướng phát triển đô thị đa tầng, đa trung tâm cần được triển khai cùng giao thông, logistics, hạ tầng số và giao thông công cộng. Phát triển theo mạng lưới có thể giúp các khu vực chia sẻ chức năng và mở rộng liên kết vùng; ngược lại, phát triển dàn trải sẽ làm tăng khoảng cách giữa trung tâm và vùng ven. Trọng tâm vì thế nên chuyển từ thêm đất đô thị sang nâng năng suất, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và dịch vụ giá trị gia tăng cao.
Từ nay đến năm 2030, các ưu tiên được nêu gồm phát triển đô thị thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu, đánh giá năng lực chống chịu, đồng thời cải tạo và tái thiết đô thị gắn với giao thông công cộng, hài hòa giữa phát triển mới và chỉnh trang khu vực hiện hữu. Đây là phép thử thực tế cho chất lượng quy hoạch: kết nối tốt hơn phải đi cùng khả năng chống chịu và sử dụng hiệu quả không gian.
Danh xưng mở cửa, quy hoạch mới tạo ra tăng trưởng
Đồng Nai, Bắc Ninh và Quảng Ninh có cơ hội trở thành những cực tăng trưởng mới nếu việc tổ chức lại đơn vị hành chính kéo theo cách tổ chức không gian kinh tế mới. Điều cần tránh là xem quy mô lớn hơn như một thành tựu tự thân, trong khi hạ tầng liên vùng, phân bố chức năng và kết nối giữa các khu vực vẫn chưa đồng bộ.
Kết luận đáng chú ý là thành phố trực thuộc Trung ương chỉ tạo ra điều kiện ban đầu. Quy hoạch có tầm nhìn, đầu tư kết nối có trọng điểm và quản trị dựa trên kết quả mới quyết định liệu điều kiện ấy có chuyển thành năng lực cạnh tranh hay không. Khi các khu vực trong và ngoài đô thị bổ trợ được cho nhau, ba thành phố mới mới có thể mở rộng tăng trưởng cho toàn vùng thay vì chỉ làm lớn thêm trung tâm.
