Luật Phát triển đô thị: từ quy định quản lý sang cơ chế kiến tạo tăng trưởng
Luật Phát triển đô thị là khung pháp lý mới quy định cách tổ chức, quản trị và phát triển các đô thị nhằm biến thành phố thành động lực tăng trưởng kinh tế, khơi thông nguồn lực đất đai và hạ tầng, mở rộng phân quyền đô thị, thúc đẩy đầu tư tư nhân, đồng thời gắn phát triển với nâng cao chất lượng sống cho người dân đô thị trên phạm vi vượt ra khỏi ranh giới hành chính truyền thống. Điểm đáng nói là luật này không dừng ở việc chỉnh sửa vài thủ tục kỹ thuật, mà chuyển hẳn tư duy từ “quản lý đô thị” sang “kiến tạo đô thị”. Từ ngày 1/10, Luật Phát triển đô thị chính thức có hiệu lực, mở thêm dư địa phân quyền, huy động nguồn lực và tổ chức các mô hình phát triển mới. Đặt trong bối cảnh nhiều thành phố đang vật lộn với ùn tắc, ngập nước và thiếu hạ tầng, đây là cú chuyển quan trọng: đô thị được coi là động lực tăng trưởng chứ không chỉ là nơi xử lý hệ quả của đô thị hóa.
Phân quyền đô thị: Quyền quyết định đi kèm trách nhiệm giải trình
Cốt lõi của Luật Phát triển đô thị là phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho chính quyền thành phố trong quy hoạch, tổ chức không gian phát triển và huy động nguồn lực. Khi đất đai, hạ tầng, giao thông và đầu tư không còn bị chia cắt bởi những quy trình rời rạc, các địa phương có thể thiết kế chuỗi quyết định liền mạch, rút ngắn thời gian triển khai dự án và mở thêm không gian tăng trưởng. Quan điểm ở đây khá rõ ràng: nếu cứ tập trung mọi thẩm quyền ở trung ương, đô thị khó mà linh hoạt. Nhưng phân quyền không phải là “quyết nhanh bằng mọi giá”. Luật đặt yêu cầu các quyết định địa phương phải đúng quy hoạch, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và tạo hiệu quả thực chất. Nói cách khác, quyền chủ động tăng lên đồng nghĩa với việc dư địa sai lầm bị thu hẹp, vì mọi bước đi đều sẽ được đo bằng tác động thực đến kinh tế địa phương và đời sống cư dân.
Khơi thông nguồn lực: đất đai, giao thông công cộng và phát triển hạ tầng
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của đô thị Việt Nam là bài toán vốn: nhu cầu cho đường sắt đô thị, các tuyến vành đai, giao thông kết nối, chống ngập, xử lý nước thải, chỉnh trang đô thị và không gian công cộng đều rất lớn. Ngân sách khó đáp ứng, nên nếu không thay cách nhìn về nguồn lực, mọi tham vọng hạ tầng sẽ mắc kẹt trên giấy. Luật Phát triển đô thị chọn cách tiếp cận coi đất đai, hạ tầng và đầu tư tư nhân trong một mối quan hệ thống nhất. Cơ chế phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) là một bước đi táo bạo: khu vực quanh các đầu mối đường sắt được tổ chức với mật độ dân cư, thương mại, dịch vụ và văn phòng phù hợp, đồng thời khai thác giá trị gia tăng từ đất để tạo nguồn lực đầu tư trở lại cho hạ tầng. Nếu làm đúng, người dân không chỉ có tàu điện tiện lợi hơn, mà toàn bộ khu vực xung quanh sẽ được nâng cấp đồng bộ.
Đô thị như cực tăng trưởng mới: lan tỏa vượt ranh giới hành chính
Luật Phát triển đô thị đặt kỳ vọng rõ ràng: giúp các đô thị tháo gỡ điểm nghẽn, nâng năng lực quản trị và hình thành những cực tăng trưởng mới. Điều này chỉ có ý nghĩa khi đô thị được nhìn như hạt nhân của cả vùng, chứ không phải “ốc đảo phát triển”. Khi một thành phố lớn tăng tốc, giá trị tạo ra sẽ lan sang các khu vực vệ tinh thông qua giao thông, logistics, việc làm, dịch vụ và chuỗi cung ứng. Theo nhận xét của ông Lã Thanh Tân, ý nghĩa của luật không nằm ở việc điều chỉnh một nhóm đô thị mà ở việc tạo ra cơ chế phát triển có khả năng lan tỏa. Cách tiếp cận mới cho phép mỗi địa phương chọn mô hình riêng: Hải Phòng tận dụng lợi thế cảng biển, logistics và khu thương mại tự do; Thành phố Hồ Chí Minh mở rộng trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và không gian đô thị mới; các địa phương ven biển phát triển đô thị gắn với kinh tế biển. Đó là bức tranh nhiều cực tăng trưởng, thay vì một vài đầu tàu quá tải.
Thước đo cuối cùng: chất lượng sống đô thị và phép thử Thành phố Hồ Chí Minh
Điểm thuyết phục nhất của Luật Phát triển đô thị là thước đo thành công không dừng ở số dự án hay tổng vốn đầu tư. Các nguồn tin nhấn mạnh: thước đo cuối cùng phải là thời gian người dân đi lại được rút ngắn, giao thông công cộng thuận tiện hơn, hạ tầng đồng bộ hơn, doanh nghiệp giảm chi phí thủ tục, không gian xanh được mở rộng và chất lượng sống được cải thiện. Đó là cách gắn kết phát triển kinh tế với chất lượng sống đô thị, tránh kịch bản thành phố tăng trưởng nhưng cư dân mệt mỏi. Hiện Thành phố Hồ Chí Minh chính là “phép thử” đáng chú ý nhất cho giai đoạn mới: ngay sau khi luật được thông qua, Thành ủy đã yêu cầu đẩy nhanh việc cụ thể hóa và triển khai, với mục tiêu không để khoảng trống pháp lý khi luật có hiệu lực. Nếu thành phố này biến phân quyền đô thị, phát triển hạ tầng và cơ chế TOD thành kết quả rõ rệt trong đời sống thường ngày, Luật Phát triển đô thị sẽ có tiền lệ tích cực để các địa phương khác noi theo.
