Đề xuất 93.000 tỷ tư nhân: cao tốc Bắc-Nam bước vào “vùng thử lửa” mới
Đề xuất mở rộng cao tốc Bắc-Nam bằng mô hình PPP với 100% vốn tư nhân là sáng kiến đầu tư mà một liên danh ba doanh nghiệp chủ động đề nghị, nhằm hoàn thiện 551km đường cao tốc từ Quảng Ngãi đến Dầu Giây lên quy mô 6 làn xe, vừa tăng năng lực thông hành vừa thử nghiệm một cách tiếp cận mới trong tài chính hạ tầng đường bộ.
Công ty CP Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP.HCM (CII) đại diện liên danh cùng CTCP Xây dựng Hạ tầng IMIC và Công ty TNHH Đối tác công tư CII đề xuất Bộ Xây dựng cho phép nghiên cứu đầu tư mở rộng một số đoạn cao tốc Bắc-Nam phía Đông theo phương thức PPP, trong đó CII giữ vai trò đại diện. Hai đoạn được đề xuất là Quảng Ngãi – Nha Trang và Vĩnh Hảo – Dầu Giây, tổng chiều dài khoảng 551km, nâng từ 4 lên 6 làn với vận tốc thiết kế 100–120km/h. Điểm then chốt: tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 93.000 tỷ đồng, toàn bộ nguồn vốn do nhà đầu tư tự huy động, không sử dụng ngân sách nhà nước. Nếu được chấp thuận, dự án sẽ triển khai giai đoạn 2026–2030.
PPP hạ tầng giao thông: vì sao đề xuất này khác những dự án BOT trước đây?
Cốt lõi của câu chuyện không chỉ là 93.000 tỷ đồng vốn tư nhân, mà là cách định nghĩa lại PPP hạ tầng giao thông đường bộ. Nếu trước đây, nhiều dự án cao tốc dựa vào phần vốn lớn từ ngân sách hoặc vốn hỗ trợ nhà nước, thì ở đề xuất này, liên danh chấp nhận "tự lo" toàn bộ vốn, đồng nghĩa gánh rủi ro huy động vốn và thu xếp tín dụng thay vì chuyển áp lực sang ngân sách.
Đặc biệt, nhà đầu tư không chỉ muốn xây mới mà còn hoàn trả một phần chi phí cho Nhà nước. Phương án hiện tại dự kiến hoàn trả cho ngân sách khoảng 18.000 tỷ đồng, trong khi chi phí xây dựng hoàn thiện tuyến khoảng 75.000 tỷ đồng. Nói cách khác, đây là mô hình đầu tư tư nhân đường bộ trong đó khu vực tư nhân vừa bỏ vốn mới, vừa cam kết trả lại phần vốn công đã đầu tư, đổi lại quyền khai thác thu phí tuyến cao tốc từ ngày 1/1/2028. Nếu được triển khai, cao tốc Bắc-Nam mở rộng sẽ trở thành một phép thử rõ ràng cho việc chia sẻ lợi ích – rủi ro trong PPP thay vì chỉ dừng ở khung pháp lý trên giấy.
Quy mô 551km và 93.000 tỷ: tham vọng lớn nhưng có khả thi?
Về quy mô, đây là đề xuất đầu tư tư nhân đường bộ hiếm có: khoảng 551km cao tốc từ Quảng Ngãi – Nha Trang (351km) đến Vĩnh Hảo – Dầu Giây (200km), đi qua 6 tỉnh, thành phố. Tổng mức đầu tư sơ bộ 93.000 tỷ đồng, toàn bộ là vốn tự huy động cao tốc do nhà đầu tư bỏ ra. Với bất kỳ ngân hàng hay tổ chức tín dụng nào, đây là gói tín dụng dài hạn có rủi ro đáng kể.
Theo thông tin được công bố, CII với vai trò đại diện liên danh đã làm việc với 8 tổ chức tín dụng và nhận được sự quan tâm đối với định hướng huy động vốn cho dự án. Tuy nhiên, sự quan tâm chưa đồng nghĩa cam kết giải ngân. Liên danh cũng cam kết tự chịu toàn bộ chi phí và rủi ro trong quá trình lập đề xuất nếu dự án không được phê duyệt. Điều này cho thấy mức độ "đặt cược" của nhà đầu tư, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về khả năng chịu đựng rủi ro tài chính trong suốt vòng đời dự án dài hàng chục năm, nhất là khi lưu lượng và mức phí tương lai chưa rõ ràng.
Từ đề xuất 200km đến 551km: chiến lược “tăng liều” của khu vực tư nhân
Đáng chú ý, đề xuất hiện nay không phải điểm xuất phát mà là bước nâng cấp mạnh tay từ một phương án khiêm tốn hơn. Cuối tháng 8, cũng liên danh CII – IMIC – CII PPP đã gửi đề xuất lên Thủ tướng về việc tham gia đầu tư mở rộng cao tốc Bắc-Nam phía Đông theo hình thức PPP và không dùng vốn ngân sách, nhưng phạm vi mới dừng ở đoạn Vĩnh Hảo – Phan Thiết – Dầu Giây dài khoảng 200km, với tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 38.636 tỷ đồng.
So với phương án cũ, đề xuất mới đã mở rộng phạm vi lên khoảng 551km, tức tăng thêm hơn 350km, đồng thời nâng quy mô đầu tư sơ bộ lên khoảng 93.000 tỷ đồng. Sự chuyển dịch này cho thấy nhà đầu tư muốn “gói” nhiều đoạn tuyến lại với nhau để tạo quy mô đủ lớn, từ đó cải thiện hiệu quả tài chính nhờ thời gian khai thác dài và nguồn thu phí phân tán trên toàn tuyến. Nhưng khi liều lượng tăng, yêu cầu về một khung PPP hạ tầng giao thông minh bạch, ổn định, có khả năng bảo vệ cả nhà nước lẫn nhà đầu tư càng trở nên cấp thiết: chỉ một thay đổi chính sách phí hay thời hạn khai thác cũng có thể làm tính toán tài chính đảo chiều.
Nếu được chấp thuận, chiến lược tài chính hạ tầng sẽ thay đổi thế nào?
Về thủ tục, liên danh đang đề nghị Bộ Xây dựng chấp thuận cho tham gia với tư cách nhà đầu tư đề xuất dự án và giao cơ quan chuyên môn hướng dẫn lập hồ sơ theo quy định. Nếu phương án được chấp nhận, dự án dự kiến triển khai từ năm 2026 đến 2030, với quyền khai thác thu phí bắt đầu từ 1/1/2028 như phương án nhà đầu tư đề xuất.
Tác động lớn nhất nếu dự án thành hiện thực sẽ nằm ở mô hình tài chính: vốn tự huy động cao tốc thay cho phụ thuộc ngân sách, đầu tư tư nhân đường bộ ở quy mô hàng chục ngàn tỷ, và PPP hạ tầng giao thông được vận hành bằng cơ chế chia sẻ rủi ro thực chất hơn. Đây không chỉ là chuyện một tuyến cao tốc Bắc-Nam mở rộng, mà là phép thử xem Việt Nam có đủ khả năng thiết kế hợp đồng PPP dài hạn, đảm bảo tính ổn định chính sách và kỷ luật tài khóa. Nếu làm tốt, nhà nước có thêm lựa chọn để tập trung ngân sách vào những hạ tầng không thể xã hội hóa; nếu làm dở, niềm tin của khu vực tư nhân vào PPP sẽ bị bào mòn rất khó khôi phục.
