Mở rộng cao tốc Bắc Nam: từ nhu cầu giao thông đến bước ngoặt PPP
Mở rộng cao tốc Bắc Nam phía Đông từ 4 lên 6 làn xe theo mô hình đối tác công – tư (PPP) là quá trình Nhà nước và doanh nghiệp tư nhân cùng chia sẻ vốn, rủi ro và lợi ích để nâng cấp tuyến trục dọc quan trọng nhất của hệ thống giao thông vận tải, kết nối hành lang Hà Nội – TP.HCM và các vùng kinh tế trọng điểm.
Điểm then chốt không phải là thêm bao nhiêu làn xe, mà là cách Việt Nam chọn mô hình tài chính cho một dự án hạ tầng quy mô lớn. Bộ Xây dựng đang tính toán phương án mở rộng tuyến cao tốc Bắc Nam phía Đông, tập trung vào hành lang Hà Nội – TP.HCM với 18 đoạn, tổng chiều dài khoảng 1.144 km. Trong đó, đoạn Mai Sơn – Cam Lộ hiện chủ yếu 4 làn, nền đường 17 m, thiếu làn dừng khẩn cấp liên tục và đã được xác định cần nâng lên 6 làn để đáp ứng nhu cầu vận tải tăng nhanh trên trục Bắc Nam. Nếu không đẩy nhanh mở rộng hạ tầng, cao tốc sẽ sớm rơi vào tình trạng quá tải giống quốc lộ trước đây.
Đèo Cả và tham vọng đoạn Mai Sơn – Cam Lộ: tín hiệu tích cực từ vốn tư nhân
Ngay sau hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026–2030 do Bộ Xây dựng tổ chức ngày 29/9, Tập đoàn Đèo Cả đã gửi văn bản đề xuất được thực hiện dự án mở rộng đoạn Mai Sơn – Cam Lộ dài 415 km theo phương thức PPP. Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy các nhà đầu tư tư nhân không còn đứng ngoài cuộc chơi cao tốc Bắc Nam, mà muốn trở thành đối tác chiến lược trong mở rộng hạ tầng.
Theo tính toán sơ bộ của Đèo Cả, phương án mở rộng đoạn này khả thi về tài chính, đủ sức huy động nguồn lực ngoài ngân sách và tận dụng năng lực tổ chức, kinh nghiệm, công nghệ của khu vực tư nhân trong chuẩn bị, đầu tư, quản lý, vận hành, bảo trì công trình. Doanh nghiệp còn chấp nhận tự bỏ kinh phí lập hồ sơ đề xuất và chịu mọi chi phí, rủi ro nếu dự án không được chấp thuận. Đây là thái độ “đặt cược bằng tiền thật” mà mô hình PPP cần, đồng thời tạo áp lực tích cực để cơ quan quản lý thiết kế khung pháp lý minh bạch, chia sẻ rủi ro hợp lý cho cả hai phía.
Cấu trúc dự án PPP: bài kiểm tra năng lực thiết kế chính sách
Bộ Xây dựng không chọn cách tiếp tục dồn gánh nặng lên ngân sách mà đề xuất chia 15 đoạn cao tốc Bắc Nam phía Đông đã đầu tư công, đang do Nhà nước thu phí, thành 2 dự án PPP và không sử dụng vốn ngân sách hỗ trợ. Dự án thành phần 1 là đoạn Mai Sơn – Cam Lộ dài 415 km, sơ bộ tổng mức đầu tư 72.185 tỷ đồng, thời gian thu phí hoàn vốn khoảng 20 năm, dự kiến khai thác năm 2030. Dự án thành phần 2 là đoạn Quảng Ngãi – Dầu Giây dài 551 km với tổng mức đầu tư sơ bộ 78.223 tỷ đồng, thời gian hoàn vốn khoảng 15 năm.
Song song, ba đoạn Diễn Châu – Bãi Vọt, Nha Trang – Cam Lâm, Cam Lâm – Vĩnh Hảo đang do nhà đầu tư thu giá dịch vụ, tổng chiều dài khoảng 178 km, có sơ bộ tổng mức đầu tư 27.948 tỷ đồng và sẽ được tách thành ba dự án độc lập. Cách chia này cho thấy Nhà nước muốn dùng mô hình PPP như công cụ huy động vốn tư nhân cho mở rộng hạ tầng, nhưng thành bại sẽ nằm ở chi tiết: cơ chế chia sẻ rủi ro lưu lượng, thời gian thu phí, và sự nhất quán với các hợp đồng PPP đã ký trước đó.
Đẩy nhanh tiến độ: vì sao phải “kéo gần” Hà Nội – TP.HCM ngay bây giờ
Hành lang cao tốc Bắc Nam kết nối Hà Nội – TP.HCM không chỉ là tuyến đường dài hơn 1.100 km, mà là trục sống của giao thông vận tải quốc gia, gắn kết các vùng kinh tế, đô thị, cảng biển, khu kinh tế và đầu mối giao thông quan trọng. Nếu giữ mốc mở rộng sang giai đoạn 2040–2045 như trước, Việt Nam sẽ tự làm chậm khả năng cạnh tranh khu vực khi chi phí logistics và thời gian vận chuyển vẫn bị “neo” ở mức cao.
Bộ Xây dựng vì vậy kiến nghị Chính phủ báo cáo Quốc hội điều chỉnh thời điểm mở rộng, cho phép lập và phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi mà không phải làm lại thủ tục chủ trương đầu tư nếu phát sinh yêu cầu, nhằm rút ngắn tiến độ. Sau khi báo cáo khả thi được phê duyệt, Bộ sẽ tổ chức lựa chọn nhà đầu tư theo quy định. Nếu các bước này diễn ra trơn tru, việc mở rộng lên 6 làn trên các đoạn trọng điểm sẽ giúp “kéo gần” Hà Nội – TP.HCM cả về thời gian lẫn chi phí, tạo nền tảng cho chuỗi cung ứng liên vùng.
Kết luận: PPP cho cao tốc Bắc Nam – cơ hội lớn, rủi ro cũng lớn
Mở rộng cao tốc Bắc Nam lên 6 làn theo mô hình PPP là lựa chọn đúng hướng nếu Việt Nam muốn mở rộng hạ tầng nhanh hơn khả năng chi ngân sách. Việc Đèo Cả chủ động đề xuất đầu tư đoạn Mai Sơn – Cam Lộ cho thấy sức hút của dự án với khu vực tư nhân và khẳng định mô hình PPP có thể trở thành kênh huy động vốn quan trọng cho giao thông vận tải.
Tuy vậy, đây không phải “chiếc đũa thần”. PPP chỉ phát huy tác dụng khi Nhà nước thiết kế được hợp đồng minh bạch, phân bổ rủi ro công bằng, bảo đảm lợi ích người dùng đường và nhà đầu tư. Nếu làm tốt, cao tốc Bắc Nam 6 làn sẽ không chỉ là công trình giao thông, mà là minh chứng rằng Việt Nam có thể dùng vốn tư nhân để xây dựng những hạ tầng chiến lược, tăng sức cạnh tranh khu vực mà không đánh đổi an toàn tài khóa.
