Lợi thế cửa khẩu cần chuyển thành dự án khả thi
Khu kinh tế cửa khẩu là không gian phát triển gắn với hoạt động giao thương biên giới, nơi hạ tầng, dịch vụ và sản xuất cần kết nối để tạo giá trị vượt ra ngoài khâu thông quan. Vì vậy, muốn thu hút vốn tư nhân, địa phương phải chuẩn bị được mặt bằng, thủ tục đầu tư thông suốt và mạng lưới logistics liên vùng có khả năng đưa hàng hóa đến thị trường.
Sáng 31/10, tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XVI, đại biểu Đoàn Thị Lê An nêu các vướng mắc trong phát triển kinh tế cửa khẩu khi thảo luận về tình hình kinh tế - xã hội. Cửa khẩu quốc tế Tà Lùng và Trà Lĩnh, cùng tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, mở ra cơ hội giao thương với Trung Quốc và ASEAN; nhưng địa hình chia cắt, ít đất bằng, chi phí hạ tầng cao và thủ tục kéo dài khiến lợi thế ấy khó chuyển thành dự án cụ thể.
Đây không phải câu chuyện chỉ cần thêm đường hay công trình thông quan. Doanh nghiệp cần biết đất khi nào sẵn sàng, hồ sơ qua những đầu mối nào và hàng hóa có thể kết nối với nguồn cung, nơi chế biến và thị trường tiêu thụ ra sao. Thiếu một mắt xích, cơ hội giao thương vẫn có thể nằm trên bản đồ thay vì trở thành đầu tư, việc làm và thu nhập tại địa phương.
Quỹ đất sạch phải đi cùng trách nhiệm và bảo đảm sinh kế
Nút thắt mặt bằng đặc biệt rõ ở những khu vực phù hợp phát triển kho bãi, logistics và thương mại, nơi đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và đất ở thường xen kẽ. Theo tổng hợp của địa phương, việc chuẩn bị mặt bằng cho một số dự án có thể mất từ 1,5 đến 2 năm — khoảng chờ đủ dài để làm tăng rủi ro và chi phí cho nhà đầu tư.
Đề xuất đáng xem xét là Chính phủ rà soát quy định, nghiên cứu trình Quốc hội cơ chế thí điểm tạo quỹ đất sạch tại một số khu chức năng ưu tiên trong khu kinh tế cửa khẩu, dựa trên quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 đã được phê duyệt. Cơ chế này nên tập trung vào hạ tầng logistics, kho bãi và công trình có vai trò quan trọng, thay vì mở rộng thu hồi đất thiếu giới hạn.
Mặt bằng sẵn sàng chỉ có ý nghĩa nếu cách tạo lập minh bạch và hợp pháp. Cần xác định căn cứ thu hồi vì lợi ích quốc gia, công cộng; lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn; công khai tiến độ khai thác, giám sát sử dụng đất, xử lý trường hợp chậm triển khai gây lãng phí. Quy hoạch phân khu không thay thế điều kiện pháp lý về thu hồi đất. Đời sống và sinh kế của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số vùng biên giới, phải được bảo vệ.
Chọn nhà đầu tư bằng năng lực, không bằng lời hứa vốn
Có đất sạch mà chọn sai doanh nghiệp thì địa phương vẫn có thể mắc kẹt với dự án dang dở. Các khu kinh tế cửa khẩu miền núi cần nhà đầu tư có năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng tổ chức chuỗi dịch vụ; vì thế, mức vốn đăng ký riêng lẻ không đủ để chứng minh khả năng thực hiện.
Cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược nên dựa trên danh mục và tiêu chí dự án ưu tiên, đồng thời đánh giá năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ giải ngân, khả năng kết nối nguồn hàng, tạo việc làm và đóng góp cho địa phương. Quy trình cần công khai, giám sát các cam kết và có biện pháp xử lý vi phạm; nếu nhiều nhà đầu tư đạt yêu cầu, phải duy trì cạnh tranh phù hợp.
Đề xuất cũng không đồng nghĩa với việc tạo ngoại lệ tùy tiện. Cần rà soát và vận dụng đầy đủ quy định hiện hành về lựa chọn nhà đầu tư và thủ tục đầu tư đặc biệt; nội dung nào thực sự cần cơ chế khác luật thì phải được Quốc hội xem xét, quy định rõ điều kiện, nghĩa vụ tài chính về đất đai và trách nhiệm giải trình. Cách làm này vừa mở đường cho doanh nghiệp đủ năng lực, vừa hạn chế ưu đãi thiếu căn cứ.
Thủ tục thông suốt, logistics liên vùng mới tạo sức hút dài hạn
Quỹ đất và lựa chọn nhà đầu tư vẫn chưa đủ nếu hồ sơ đầu tư, đất đai và xây dựng bị xử lý rời rạc. Trước mắt, Chính phủ được kiến nghị liên thông các thủ tục, xác định rõ đầu mối và thời hạn giải quyết để rút ngắn thời gian triển khai dự án; với những vấn đề cần chính sách riêng, Quốc hội nên xem xét cơ chế phù hợp với đặc thù miền núi, biên giới.
Nút thắt còn nằm ngoài hàng rào khu cửa khẩu. Đề xuất tăng cường logistics liên vùng kết nối các cửa khẩu đường bộ ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai với cửa khẩu cảng biển tại Quảng Ninh, Hải Phòng nhấn mạnh rằng hàng hóa cần luồng vận chuyển nối được biên giới với trung tâm sản xuất, chế biến và tiêu thụ trong nước. Kết nối tốt có thể giảm chi phí logistics, nâng giá trị hàng hóa, mở thị trường và tạo việc làm.
Cơ chế mới chỉ có sức nặng khi doanh nghiệp nhìn thấy ba điều cùng lúc: đất có thể tiếp cận, thủ tục có thời hạn rõ và hạ tầng đưa hàng đến chuỗi cung ứng. Kết quả cần đo bằng dự án triển khai đúng cam kết, sinh kế địa phương được cải thiện và tăng trưởng không đánh đổi rừng hay sự ổn định vùng biên. Gỡ đồng bộ các điểm nghẽn ấy mới giúp khu kinh tế cửa khẩu chuyển lợi thế địa lý thành năng lực cạnh tranh thực chất.
