Tư duy mới: chống ngập không chỉ là chuyện cái cống
Chiến lược hạ tầng nước Việt Nam nhằm xử lý ngập lụt trên các trục giao thông huyết mạch ở Huế là cách tiếp cận tổng hợp, kết hợp sửa chữa đập ngăn mặn, nâng cấp hệ thống thoát nước và điều tiết lũ để vừa bảo vệ giao thông, vừa đảm bảo an ninh nguồn nước, sinh kế và hệ sinh thái ven biển. Đây là bước chuyển từ tư duy “vá chỗ thủng” sang quản lý tổng thể lưu vực, coi quốc lộ, đô thị, sông ngòi và vùng phá – đầm phá là một thể thống nhất.
Cốt lõi của chiến lược này là nhìn thẳng vào căn nguyên: quốc lộ 1 qua Huế bị ngập không chỉ vì cống nhỏ, mà vì cả lưu vực bị quá tải nước trong các đợt lũ lịch sử. Cử tri TP Huế đã nhiều lần kiến nghị khắc phục tình trạng ngập nước đoạn qua xã Phú Lộc để đảm bảo an toàn cho người dân và phương tiện tham gia giao thông. Thay vì chỉ nâng mặt đường, các cơ quan trung ương và địa phương đang thử một cách làm khó hơn nhưng bền vững hơn: mở rộng khẩu độ cống, làm đồng bộ kênh mương hai bên, gắn với điều tiết lũ trên sông Hương và vùng phá Tam Giang.
Đập Thảo Long: trụ cột đập ngăn mặn kiêm “van” thoát lũ cho Huế
Đập Thảo Long trên sông Hương không chỉ là một đập ngăn mặn; đó là “nút điều khiển” của cả hệ sinh thái nước vùng Huế. Công trình được đề xuất sau trận lũ lịch sử năm 1999 gây thiệt hại nặng nề cho thành phố, và khi xây dựng, đây là công trình ngăn mặn, giữ ngọt lớn nhất Đông Nam Á với chiều dài 575 m và 15 khoang cửa van điều khiển từ xa bằng hệ thống xi lanh thủy lực. Vai trò của nó là giữ ngọt cho sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, cải thiện môi trường và ổn định hệ sinh thái phá Tam Giang.
Sau 20 năm vận hành, các khoang cửa van, hệ thống thủy lực, điện tử đã xuống cấp, buộc thành phố phải triển khai Dự án sửa chữa cấp bách đập Thảo Long vào cuối năm 2025 với nguồn vốn ngân sách trung ương do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý, dự kiến hoàn thành tháng 11/2027. Trong khi sửa chữa, đập vẫn phải cùng lúc ngăn mặn, giữ ngọt và tiêu thoát lũ cho sông Hương, góp phần giảm ngập úng cho lưu vực và trung tâm Huế. Đây là điểm then chốt: nếu “van” Thảo Long tê liệt, mọi nỗ lực xử lý ngập lụt phía trên, kể cả trên quốc lộ 1, đều bị đe dọa.
Quốc lộ 1 qua Huế: nâng cấp hệ thống thoát nước để chấm dứt điểm đen ngập lụt
Quốc lộ 1 đoạn qua xã Phú Lộc, gần Ban Chỉ huy Quân sự xã, đã trở thành nỗi ám ảnh của người dân mỗi mùa mưa lũ vì hệ thống thoát nước chưa đáp ứng yêu cầu. Dù tuyến đường quy mô 4 làn xe đã có cống, mương thoát nước, thực tế cho thấy các đợt ngập giai đoạn 2020–2022 chỉ tạm lắng nhờ dự án hệ thống thoát lũ khu vực Cầu Hai; hai năm 2023 và 2024 không ngập, nhưng đến năm 2025, khu vực này lại bị ngập trong đợt lũ lịch sử cuối tháng 10 với mực nước 25–45 cm.
Trước áp lực của cử tri, Bộ Xây dựng đã chỉ đạo Cục Đường bộ Việt Nam kiểm tra hiện trường và phối hợp địa phương để thống nhất giải pháp nâng cao năng lực tiêu thoát nước. Kế hoạch không dừng ở nạo vét, khơi thông cống rãnh trên quốc lộ 1 và chủ động cảnh báo, phân luồng khi mưa lũ; chính quyền địa phương cũng phải nạo vét, mở rộng khẩu độ, khơi thông kênh mương thuộc hệ thống đường địa phương để hạ tầng nước vận hành đồng bộ. Quan trọng hơn, Bộ Xây dựng đã đưa hạng mục sửa nền, mặt đường, hệ thống an toàn giao thông và rãnh thoát nước đoạn qua TP Huế, bao gồm đoạn Phú Lộc, vào kế hoạch bảo trì năm 2027; trong quá trình triển khai sẽ khảo sát bổ sung rãnh và nghiên cứu mở rộng khẩu độ cống nếu cần, với mục tiêu xử lý căn bản ngập úng và hoàn thành trong năm 2027.
Chiến lược tích hợp: nối đập Thảo Long với quốc lộ 1 và hệ thống thoát lũ
Khi nhìn chung trên bản đồ, đập Thảo Long, quốc lộ 1, hệ thống thoát lũ Cầu Hai và các kênh mương địa phương không phải những mảnh ghép rời rạc. Đập Thảo Long vừa được thi công sửa chữa, vừa vận hành để giữ ngọt, ngăn mặn và thoát lũ; quốc lộ 1 đang được lên kế hoạch tăng cường nạo vét, khơi thông cống rãnh, mở rộng khẩu độ cống và cải tạo rãnh thoát nước vào năm 2027. Cùng lúc, dự án hệ thống thoát lũ khu vực Cầu Hai đã cho thấy khi hạ tầng nước được đầu tư đồng bộ, tình trạng ngập giảm đáng kể những năm gần đây.
Thông điệp chính sách ở đây khá rõ: xử lý ngập lụt bền vững đòi hỏi một chiến lược hạ tầng nước Việt Nam tích hợp, trong đó mỗi dự án – từ đập ngăn mặn, đập dâng đến cống đường bộ – đều được thiết kế, vận hành theo cùng một logic: ưu tiên an toàn người dân, an toàn giao thông và ổn định sinh thái. Việc thi công sửa chữa đập Thảo Long phải tạm dừng trong mùa mưa lũ để công trình làm nhiệm vụ thoát lũ, rồi tiếp tục vào đầu năm 2027, cho thấy sự linh hoạt cần thiết khi khí hậu ngày càng cực đoan. Nếu các kế hoạch trên giấy được thực thi đúng tiến độ, Huế có cơ hội biến những điểm đen ngập lụt thành bài học cho cả nước về quản trị nước trong thời khí hậu bất định.
