Nhà đất dôi dư: từ “tài sản ngủ quên” thành nguồn lực tài chính
Nhà đất dôi dư là các cơ sở nhà, đất thuộc sở hữu nhà nước không còn phù hợp với tổ chức bộ máy, bị bỏ trống hoặc sử dụng kém hiệu quả, nhưng vẫn có giá trị kinh tế, xã hội và có thể tái bố trí cho công trình công cộng hoặc đưa ra đấu giá bất động sản để tạo thêm nguồn lực cho ngân sách và phát triển địa phương. Việc xử lý tài sản công này không chỉ là dọn dẹp hậu quả sắp xếp đơn vị hành chính, mà là bước thử quan trọng đối với quản lý tài sản nhà nước và kỷ luật tài khóa. Nếu các địa phương tiếp tục để hàng trăm cơ sở nhà, đất nằm hoang, họ đang khóa chặt một nguồn vốn đất đai có thể dùng cho trường học, trạm y tế, sân chơi hoặc đưa vào thị trường thông qua đấu giá. Ở góc độ chính sách, câu hỏi không phải Việt Nam có tài sản công hay không, mà là dám coi đó là nguồn lực phải được khai thác minh bạch, đúng luật và đúng thời hạn.
Bắc Ninh: bài thực hành đầu tiên của một thành phố Trung ương trẻ
Trên nền tảng Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương có hiệu lực ngày 20/09, bài toán nhà đất dôi dư lập tức lộ rõ. Thành phố trẻ nhất nước này phải xử lý 276 cơ sở nhà, đất dôi dư, và đáng chú ý là họ chọn cách phân loại chi tiết thay vì gom lại xử lý chung. "Trong số 276 cơ sở nhà, đất dôi dư, phần lớn được định hướng giữ lại phục vụ các công trình công cộng hoặc đưa ra đấu giá để khơi thông nguồn lực đất đai". 143 cơ sở phù hợp quy hoạch được điều chuyển làm trụ sở, trường học, trạm y tế, sân chơi, vườn hoa; 113 cơ sở đủ điều kiện đấu giá quyền sử dụng đất được giao về cấp xã lập phương án khai thác. Đây là lựa chọn đúng: chuyển tài sản công từ trạng thái “đóng băng” sang phục vụ dân sinh hoặc trở thành hàng hóa đấu giá bất động sản có giám sát. Nếu Bắc Ninh thất bại, hình ảnh một thành phố Trung ương hiện đại sẽ khó thuyết phục; nhưng với việc số cơ sở có quyết định hoặc thông báo cho thuê tăng từ 13 lên 29 chỉ trong một tháng, trong đó 13 cơ sở đã ký hợp đồng cho thuê, họ đang cho thấy một hướng đi mới.
Mệnh lệnh từ Trung ương: xử lý xong nhà đất dôi dư trong năm 2026
Công điện số 68/CĐ-TTg do Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký ngày 7/10 yêu cầu các bộ trưởng, chủ tịch UBND tỉnh, thành phố phải trực tiếp lãnh đạo, chịu trách nhiệm về tiến độ, kết quả xử lý nhà, đất dôi dư và hoàn thành trong năm 2026. Đây không chỉ là nhắc nhở, mà là đặt trách nhiệm chính trị lên người đứng đầu. Theo báo cáo của Bộ Tài chính và Thanh tra Chính phủ, vẫn còn địa phương để trên 500 cơ sở nhà, đất dôi dư chưa được khai thác, xử lý triệt để, trong khi các tỉnh năng động đã giảm xuống dưới 100 cơ sở. Thủ tướng yêu cầu xử lý ngay các cơ sở không sử dụng quá 12 tháng, cấm đặt ra thủ tục xin ý kiến lòng vòng gây cản trở và yêu cầu Bộ Tài chính công khai tiến độ, kết quả xử lý của từng bộ, ngành, địa phương. Khi thông tin được công khai, xử lý tài sản công sẽ không còn là “vùng tối” của quản lý tài sản nhà nước, mà trở thành chỉ số đánh giá thực chất năng lực điều hành và chống lãng phí.
Khai thác nhà đất dôi dư: đấu giá bất động sản hay ưu tiên công trình công?
Chiến lược xử lý nhà đất dôi dư hiện nay đi theo hai nhánh: ưu tiên phục vụ dân sinh hoặc đưa vào đấu giá bất động sản để tạo nguồn thu ngân sách. Bắc Ninh chọn giữ lại phần lớn cơ sở để chuyển thành trường học, trạm y tế, sân chơi, vườn hoa, đồng thời đẩy một nhóm 113 cơ sở đủ điều kiện đấu giá về cấp xã lập phương án, trình phê duyệt để sớm đưa quỹ đất vào khai thác. Đây là mô hình hợp lý: tài sản công còn giá trị sử dụng thì chuyển đổi công năng, tài sản là đất thương mại thì đấu giá quyền sử dụng đất có giám sát. Ở tầm quốc gia, việc đưa nhà đất dôi dư vào khai thác được coi là tạo nguồn lực cho phát triển kinh tế – xã hội, góp phần tiết kiệm, chống lãng phí, thất thoát tài sản công. Cốt lõi là phải bảo đảm đấu giá minh bạch, tránh lợi ích nhóm, đồng thời không hy sinh nhu cầu công cộng chỉ để tăng thu ngắn hạn.
Từ chiến dịch một năm đến cải cách lâu dài trong quản lý tài sản nhà nước
Chiến dịch xử lý nhà đất dôi dư trong năm 2026 là cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở phong trào thì tài sản công sẽ sớm quay lại vòng luẩn quẩn lãng phí. Thủ tướng yêu cầu rà soát đầy đủ, chính xác danh mục cơ sở nhà, đất dôi dư, hoàn thành phê duyệt phương án xử lý, khai thác và phân công lãnh đạo UBND trực tiếp chỉ đạo Sở Tài chính làm việc với từng xã, phường. Ở Bắc Ninh, Sở Tài chính phối hợp với các cơ quan liên quan và UBND xã, phường thống nhất phương án xử lý 276 cơ sở, yêu cầu Trung tâm Phát triển quỹ đất hoàn thành thông báo cho thuê trước một mốc thời gian cụ thể để tránh bỏ trống tài sản công. Những bước này cho thấy Việt Nam đang chuyển từ tư duy quản lý tài sản nhà nước “ghi sổ” sang tư duy coi đó là nguồn lực phải khai thác. Nếu các địa phương tuân thủ thời hạn, minh bạch đấu giá và ưu tiên công trình công, nhà đất dôi dư sẽ trở thành một phép thử thành công cho cải cách quản lý tài sản công, thay vì là di sản của sự chây ỳ và lãng phí kéo dài.
