Nhìn đúng điểm nóng trước khi nắng nóng tăng tốc
Bản đồ nhiệt đô thị là công cụ kết hợp dữ liệu nhiệt độ với thông tin về dân cư và điều kiện kinh tế - xã hội để xác định nơi nóng nhất, ai chịu ảnh hưởng và khu vực nào cần ưu tiên ứng phó. Với các đô thị Việt Nam, đây không còn là một bài tập lập bản đồ mà là cơ sở cần thiết để chuẩn bị trước khi nắng nóng cực đoan gây thêm sức ép lên sức khỏe và đời sống. Hai kịch bản El Niño có thể xuất hiện trong giai đoạn 2026-2027 làm tăng nguy cơ nhiệt độ cao, hạn hán và thiếu nước. Nhưng trung bình nhiệt độ toàn thành phố không cho biết cư dân nào đang chịu rủi ro lớn nhất; chính sự khác biệt giữa từng khu phố mới cần dẫn dắt quyết định.
Nghiên cứu Khả năng chống chịu của các đô thị trước nắng nóng do Tiến sĩ Trần Đức Trinh, giảng viên cấp cao kiêm điều phối nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam, tham gia cùng các đối tác khu vực, dùng ảnh vệ tinh để nhận diện điểm nóng và ghép dữ liệu nhiệt với thông tin xã hội, kinh tế. Dự án nhận hỗ trợ từ Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia, Viện Môi trường Stockholm, Trung tâm Phòng chống thiên tai châu Á và các tổ chức khác trong khu vực.
Nhiệt độ không chia đều, rủi ro cũng vậy
Điểm mạnh của cách tiếp cận này là không dừng ở câu hỏi nơi nào nóng nhất. Khi chồng dữ liệu nhiệt lên bản đồ dân cư, nhóm nghiên cứu nhận diện được nơi điểm nóng giao cắt với các cộng đồng dễ tổn thương tại TP.HCM và những thành phố khác ở miền Nam: hộ thu nhập thấp, người cao tuổi, người khuyết tật và người sống trong nhà ở tạm bợ. Những nhóm này thường có ít nguồn lực hơn để tránh nóng hoặc tiếp cận không gian mát. Bản đồ vì thế cần được hiểu như công cụ bảo vệ con người, chứ không chỉ là hình ảnh thể hiện chênh lệch nhiệt độ.
Dự báo khí hậu cũng cho thấy quy mô thách thức. Theo kịch bản cao, nhiệt độ trung bình hằng năm tại khu vực nội đô có thể tăng khoảng 3,5-3,7 độ C vào cuối thế kỷ so với thời kỳ cơ sở. Số ngày có chỉ số nhiệt ẩm nguy hiểm cho sức khỏe, với WBGT trên 32 độ C, có thể tăng khoảng 100 ngày, lên gần 185 ngày mỗi năm theo kịch bản trung bình và cao. Những con số này khiến việc lập kế hoạch theo mức trung bình của cả thành phố trở nên thiếu thuyết phục: cần biết nơi nào nóng, ai đang sống ở đó và họ có khả năng tự bảo vệ đến đâu.
Dữ liệu phải dẫn tới đầu tư thích ứng cụ thể
Bản đồ chỉ có giá trị khi giúp chính quyền chuyển từ nhận diện sang hành động. Dữ liệu có thể chỉ ra nơi nên ưu tiên cây xanh, công viên, mái nhà xanh, bề mặt thấm nước, điểm tránh nóng hoặc kế hoạch cảnh báo sức khỏe. Mô phỏng của nhóm nghiên cứu cho thấy tăng mảng xanh và bề mặt thẩm thấu nước tại các khu đô thị hóa cao có thể giảm tới 24 ngày nắng nóng cực đoan ở những điểm nóng; một số khu vực có thể giảm tới 30 ngày nắng nóng trong năm. Đây là lý do quy hoạch xanh không nên chỉ dựa vào nơi còn đất trống: đầu tư cần hướng tới vị trí có thể làm mát hiệu quả và nơi cư dân ít khả năng tự ứng phó.
Cơ sở khoa học rộng hơn cũng đang được cập nhật. Kịch bản biến đổi khí hậu Việt Nam phiên bản 2025 kế thừa các nghiên cứu trước, cập nhật thành tựu của IPCC và sử dụng thế hệ mô hình khí hậu mới; các kịch bản đô thị cho Hà Nội và TP.HCM được chi tiết hóa ở độ phân giải cao hơn. Kết hợp những dữ liệu này với bản đồ nhiệt cấp khu phố có thể giúp chính quyền xác định khu vực ưu tiên và đưa thích ứng khí hậu vào quy hoạch, thay vì chờ đến khi nắng nóng gây thiệt hại mới phản ứng.
Từ bản đồ đến sức chống chịu lâu dài
Bản đồ không thể thay thế đầu tư, dịch vụ y tế hay kế hoạch ứng phó, nhưng có thể giúp những nguồn lực đó đến đúng nơi hơn. Thách thức tiếp theo là giữ dữ liệu cập nhật, phối hợp giữa cơ quan quy hoạch và y tế, đồng thời bảo đảm tiếng nói của cư dân dễ tổn thương được tính đến khi chọn giải pháp. Nghiên cứu dự kiến tiếp tục xem xét tác động của nhiệt đô thị đến sức khỏe, năng suất lao động và bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận giải pháp làm mát, không gian xanh trên khắp Việt Nam và Đông Nam Á.
Kịch bản khí hậu 2025 cũng được đặt trong bối cảnh triển khai kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu giai đoạn 2026-2030. Đây là cơ hội để biến bản đồ nhiệt đô thị từ sản phẩm nghiên cứu thành một phần của quy trình quy hoạch và phân bổ ưu tiên. Khi El Niño và xu hướng nóng lên cùng làm tăng áp lực, lựa chọn đúng khu phố để làm mát sẽ quan trọng không kém việc biết thành phố nóng đến mức nào. Thích ứng khí hậu hiệu quả bắt đầu bằng dữ liệu đủ chi tiết, nhưng chỉ thành công khi dữ liệu dẫn tới hành động cụ thể và công bằng.
