Diễn đàn Pháp luật ASEAN: nơi AI bước vào trung tâm pháp luật kỷ nguyên số
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các Bộ Tư pháp, cơ quan pháp luật và tổ chức quốc tế cùng thảo luận, xây dựng các nguyên tắc chung, không gian pháp luật số hài hòa để ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong xây dựng và thi hành pháp luật, qua đó bảo đảm pháp luật kỷ nguyên số vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ con người và lợi ích xã hội. Điểm đáng chú ý là Diễn đàn lần này do Bộ Tư pháp Việt Nam chủ trì, với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Sự hiện diện của lãnh đạo Chính phủ Việt Nam, đại diện các nước ASEAN và nhiều tổ chức quốc tế cho thấy pháp luật số đã trở thành chủ đề chiến lược, thay vì chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Nếu trước đây AI chủ yếu là câu chuyện của doanh nghiệp công nghệ, thì từ nay, nó bước thẳng vào trung tâm của thiết kế thể chế. Tại Diễn đàn, Bộ Tư pháp Việt Nam còn phối hợp với doanh nghiệp công nghệ trong nước tổ chức triển lãm các sản phẩm, ứng dụng AI phục vụ hoạt động pháp luật và hành chính công. Sự kết nối giữa nhà nước, doanh nghiệp và khu vực ASEAN ở cấp chính sách là tín hiệu cho thấy khu vực không chấp nhận đứng ngoài cuộc chơi AI, mà muốn cùng định hình luật chơi.
Vì sao ASEAN phải xây dựng khung quản trị AI chung ngay lúc này
Bối cảnh toàn cầu đang ép ASEAN phải đưa ra câu trả lời pháp lý cho AI nhanh hơn, thông minh hơn. Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang thay đổi phương thức quản trị quốc gia, vận hành kinh tế và đời sống xã hội, đồng thời bộc lộ rủi ro về dữ liệu, đạo đức thuật toán và an ninh mạng vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào. Không nước nào có thể "đi một mình" khi biên giới địa lý bị xóa nhòa trong không gian số. Nếu ASEAN không chủ động thiết kế khung quản trị AI, khu vực sẽ bị động trước các chuẩn mực do nơi khác đặt ra, trong khi khoảng cách giữa nước đi đầu và nước chậm chuyển đổi sẽ tiếp tục nới rộng. Do đó, diễn đàn lần này không chỉ là một cuộc hội thảo, mà là bước khởi đầu cho nỗ lực xây dựng khung quản trị AI hài hòa trong ASEAN – một khung quản trị tôn trọng đa dạng nhưng thống nhất ở nguyên tắc AI phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm. Tham vọng không dừng ở nội khối. Khi ASEAN hướng tới Cộng đồng 2045, khu vực đặt mục tiêu trở thành hình mẫu thế giới về cộng đồng ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, nơi pháp luật là động lực phát triển chứ không phải lực cản.
Từ quản lý sang quản trị: cách Việt Nam định hình cuộc chơi AI có trách nhiệm
Điểm then chốt trong câu chuyện khung quản trị AI của ASEAN là sự chuyển dịch tư duy: từ “quản lý trí tuệ nhân tạo” sang “quản trị trí tuệ nhân tạo”. Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam nhấn mạnh đây là xu thế chung của thế giới, và Việt Nam đang chủ động đi theo hướng này. Nghĩa là pháp luật không chỉ kiểm soát, mà còn thiết kế cơ chế để AI được dùng đúng chỗ, đúng mức rủi ro, với trách nhiệm con người được giữ ở vị trí trung tâm. Việt Nam đã có một số bước đi đáng chú ý: Quốc hội thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo; Thủ tướng phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026–2030 và chỉ đạo hoàn thiện cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia, kết nối với các công cụ AI phù hợp kiến trúc số quốc gia. Từ đó, tư duy lập pháp được chuyển từ “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo, linh hoạt hơn để khai thác tiềm năng công nghệ nhưng vẫn bảo vệ an ninh, an toàn hệ thống. Việt Nam chia sẻ ba nguyên tắc: dữ liệu phải là nền tảng mở, "đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung"; AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định của con người; và phải nhận diện, phòng ngừa rủi ro điều hướng chính sách từ sớm, từ xa. Đây là những gợi ý thực tế để ASEAN tránh biến AI thành "hộp đen" chi phối chính sách.
Hợp tác ASEAN để bảo đảm AI phục vụ người dân, không bỏ ai lại phía sau
Điều đáng khen ở Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cách các nước đặt người dân và doanh nghiệp vào trung tâm của khung quản trị AI. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nêu ba câu hỏi cốt lõi: pháp luật điều chỉnh AI thế nào để vừa bảo vệ quyền con người vừa không cản trở đổi mới; AI hỗ trợ ra sao để nâng cao chất lượng xây dựng, thi hành pháp luật; và AI có thực sự giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ, nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không. Việt Nam đề xuất ba định hướng hợp tác trọng tâm: xây dựng nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp trên cơ sở lấy con người làm trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong cơ quan xây dựng và thi hành pháp luật để nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật và công lý, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau; tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số. Một khung quản trị AI chung, nếu được ASEAN kiên trì thực hiện, sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời tạo cảm giác pháp luật kỷ nguyên số là thứ có thể hiểu, có thể tiếp cận, không phải là mê cung của thuật toán.
Từ diễn đàn đến hành động: cơ hội để ASEAN trở thành hình mẫu AI có trách nhiệm
Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu được nối tiếp bằng hành động chính sách cụ thể. Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên, đối tác phát triển và tổ chức quốc tế chung tay triển khai bốn định hướng hợp tác lớn, trong đó có việc phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật, kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI. Việt Nam cam kết là thành viên có trách nhiệm, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi cách làm sáng tạo, hiệu quả của các nước khác. Thực tế, ASEAN với dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số nhanh và sự đa dạng pháp luật, nếu biết kết nối, sẽ trở thành "phòng thí nghiệm" chính sách AI phong phú bậc nhất. Nhưng hợp tác ASEAN không thể dừng ở tuyên bố. Cần những dự án chung về dữ liệu pháp luật mở, thử nghiệm công cụ AI hỗ trợ lập pháp, hành chính công, và các cơ chế đánh giá rủi ro xuyên biên giới. Nếu các cam kết tại Diễn đàn được biến thành chuẩn mực, quy trình và nền tảng chung, ASEAN có cơ hội thực sự trở thành hình mẫu về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, gửi đi một thông điệp rõ ràng: trong kỷ nguyên số, luật chơi cho AI phải được viết bởi nhiều bàn tay, chứ không phải chỉ vài tập đoàn công nghệ.
