AI pháp luật ASEAN: từ công cụ công nghệ đến chương trình hợp tác khu vực
AI pháp luật ASEAN là cách các quốc gia trong khu vực cùng xây dựng, áp dụng và giám sát trí tuệ nhân tạo trong hoạt động lập pháp, thi hành pháp luật và tư pháp, trên cơ sở khung pháp lý số chung, nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo lấy con người làm trung tâm và hợp tác pháp luật khu vực nhằm tăng minh bạch, hiệu quả, nhưng vẫn bảo vệ các giá trị văn hóa – nhân bản đặc thù. Diễn đàn Pháp luật ASEAN với chủ đề ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số diễn ra trong hai ngày 18 và 19-8 tại Hà Nội đã cho thấy bước chuyển rõ rệt này. Không còn là hội thảo công nghệ, đây là không gian nơi các nhà làm luật, chuyên gia, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế bàn trực tiếp về luật chơi chung cho AI pháp luật ASEAN, đặt nền cho một chương trình hợp tác dài hạn thay vì những dự án rời rạc.
Ba định hướng hợp tác AI mà Việt Nam đặt lên bàn ASEAN
Điểm nhấn chính trị của Diễn đàn là việc Việt Nam chủ động đề xuất ba định hướng hợp tác AI cho toàn khối. Thứ nhất, xây dựng các nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp trên nền tảng lấy con người làm trung tâm, tức là AI phải phục vụ quyền, lợi ích và phẩm giá con người, chứ không thay thế chủ thể có thẩm quyền. Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, biến khung pháp lý số thành hạ tầng cơ bản của nhà nước pháp quyền trong kỷ nguyên dữ liệu. Thứ ba, tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số. Đây là cách tiếp cận khôn ngoan: ASEAN không cạnh tranh nội bộ về dữ liệu pháp luật, mà dùng hợp tác pháp luật khu vực để cùng nâng trình độ ứng dụng AI tư pháp.
Từ “quản lý AI” sang “quản trị trí tuệ nhân tạo” lấy con người làm trung tâm
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI”, lấy quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công làm nền tảng xây dựng pháp luật về AI. Trong diễn đàn, Bộ trưởng Tư pháp Việt Nam nhấn mạnh AI không biên giới, nên cách tiếp cận phải tương thích, tôn trọng khác biệt nhưng hướng tới các giá trị chung. Câu nói đáng trích dẫn là: “Công nghệ được sinh ra từ mã lệnh, nhưng pháp luật được hình thành từ các giá trị văn hóa và nhân bản”. Đây chính là tinh thần của khung quản trị trí tuệ nhân tạo: chấp nhận sự đa dạng pháp lý trong ASEAN, song thống nhất nguyên tắc con người quyết định cuối cùng, trách nhiệm thuộc về cơ quan và cá nhân có thẩm quyền, còn AI chỉ là công cụ hỗ trợ trong toàn bộ vòng đời văn bản quy phạm pháp luật.
Khung pháp lý số và những thực tiễn ứng dụng AI tư pháp đang thành hình
Nếu khung pháp lý số là phần “luật chơi”, thì các hệ sinh thái dữ liệu và trợ lý AI pháp luật chính là phần “sân chơi” mà ASEAN đang bắt đầu xây dựng. Các tham luận từ Việt Nam đề xuất chuẩn hóa, số hóa và kết nối dữ liệu về văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ lập pháp, án lệ, điều ước quốc tế, kết quả theo dõi thi hành pháp luật và thủ tục hành chính để tạo bộ dữ liệu AI-ready phục vụ quản trị trí tuệ nhân tạo trong pháp luật. Đồng thời, Việt Nam muốn phát triển trợ lý AI chuyên ngành pháp luật, được huấn luyện trên dữ liệu chính thống của mình, hỗ trợ soạn thảo, rà soát, pháp điển, hợp nhất và theo dõi thực thi văn bản. Đây không phải ý tưởng trên giấy: các hệ thống như FPT AI Agents đã tiếp nhận hàng nghìn lượt câu hỏi mỗi tháng về quy định pháp luật trong lĩnh vực tài chính và thuế, thông qua web và tổng đài thoại.
Hợp tác pháp luật khu vực: từ Diễn đàn tới mạng lưới và khung chung về AI
Điểm quan trọng là Diễn đàn không dừng lại ở trao đổi học thuật. Các đề xuất đã phác thảo một lộ trình hợp tác pháp luật khu vực về AI khá cụ thể: xây dựng Khung hợp tác ASEAN về chuyển đổi số và ứng dụng AI trong xây dựng, thi hành pháp luật và hoạt động tư pháp; hình thành Mạng lưới thông tin và tri thức pháp luật ASEAN; tổ chức diễn đàn thường kỳ về LegalTech và AI ASEAN; và lập Mạng lưới nghiên cứu, đào tạo về AI, pháp luật và tư pháp. Theo phân tích, giai đoạn 2026–2030 cần tập trung tạo cơ sở thể chế và nhận diện nhu cầu của từng nước. Bên lề Diễn đàn, phía Việt Nam cho biết đang bàn với các nước về việc biến diễn đàn thành một sáng kiến khu vực về tăng cường ứng dụng AI trong xây dựng và thực thi pháp luật, tiến tới tham gia xây dựng khuôn khổ pháp lý chung về AI cho ASEAN, tương tự các mô hình đã xuất hiện ở châu Âu.
