Ứng xử số là năng lực sống, không phải nội quy trên giấy
Văn hóa ứng xử số là cách mỗi người giao tiếp, chia sẻ thông tin, bảo vệ quyền riêng tư và chịu trách nhiệm về hành vi của mình trên môi trường trực tuyến. Trường học phải xem đây là một phần của giáo dục nhân cách, thay vì chỉ nhắc đến sau khi xảy ra vi phạm. Chiều 13.11, tại Đà Nẵng, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tọa đàm về giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử chuẩn mực, văn minh trên môi trường số cho học sinh, sinh viên. Việc đặt vấn đề lúc này là cần thiết: theo số liệu được nêu tại tọa đàm, 43,9% thanh niên dùng internet và mạng xã hội từ 2 đến 4 giờ mỗi ngày, còn hơn 27% dành trên 5 giờ. Khi phần đáng kể đời sống của người trẻ diễn ra trực tuyến, im lặng hoặc chỉ cấm đoán không thể thay thế việc dạy các em biết lựa chọn và tự kiểm soát.
Dạy để phòng ngừa, không đợi có sự cố mới xử lý
Mạng đem lại cơ hội học tập, kết nối và sáng tạo, nhưng cũng khiến học sinh đối mặt với bạo lực ngôn từ, bắt nạt trực tuyến, tin giả, lừa đảo và xâm phạm quyền riêng tư. Thêm vào đó là câu hỏi về liêm chính học thuật, dữ liệu cá nhân và trách nhiệm khi dùng trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Những rủi ro ấy không thể được hóa giải bằng một buổi tuyên truyền hay lời dặn “cẩn thận khi lên mạng”. Giáo dục đạo đức số cần giúp người học nhận diện tình huống, cân nhắc hậu quả và biết cách tìm trợ giúp. Với học sinh, sinh viên, lời khuyên thiết thực là giữ bình tĩnh khi gặp ý kiến trái chiều, tôn trọng người khác và suy nghĩ trước khi chia sẻ nội dung có thể gây tổn hại. Đó là kỹ năng bảo vệ bản thân và cộng đồng, không chỉ là phép lịch sự.
Đưa kỹ năng số vào bài học và tình huống thực tế
Kỹ năng số học sinh sẽ khó hình thành nếu chỉ được trình bày như một danh sách điều nên và không nên làm. Nhà trường cần chuyển từ cấm đoán, răn đe sang trải nghiệm và thực hành, để người học tập xử lý những tình huống gần với đời sống: gặp tin chưa kiểm chứng, bị công kích trong nhóm chat, nhận đường dẫn đáng ngờ hay được yêu cầu cung cấp dữ liệu cá nhân. Có thể lồng ghép nội dung vào môn học, sinh hoạt công dân đầu khóa, hoạt động ngoại khóa và sinh hoạt Đoàn, Hội; đồng thời thảo luận cách trích dẫn, kiểm chứng thông tin và sử dụng AI có trách nhiệm. Tọa đàm cũng đặt ra yêu cầu trang bị kỹ năng an toàn thông tin, văn hóa ứng xử mạng và đạo đức sử dụng AI trong các hoạt động giáo dục. Cách dạy này biến nguyên tắc thành thói quen, thay vì để học sinh chỉ nhớ quy định khi bị nhắc nhở.
Quy tắc rõ ràng, người lớn làm gương, hỗ trợ kịp thời
Muốn bảo đảm an toàn mạng học sinh, mỗi cơ sở giáo dục cần có quy tắc dễ hiểu, hướng dẫn cụ thể về giao tiếp, chia sẻ thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và cách ứng phó khi gặp hành vi vi phạm. Quy tắc cần đi cùng quy trình tiếp nhận sự cố: bảo vệ chứng cứ số, hỗ trợ tâm lý và chuyển vụ việc vượt thẩm quyền đến nơi xử lý phù hợp. Công khai hình ảnh hay thông tin học sinh vi phạm lên mạng để răn đe có thể làm tổn thương quyền riêng tư và danh dự của các em. Giáo viên cũng phải nêu gương trong cách trao đổi trực tuyến, tôn trọng quyền riêng tư, hướng dẫn kiểm chứng thông tin và liêm chính khi dùng AI. Gia đình, nhà trường và các tổ chức liên quan cần phối hợp thường xuyên, không chỉ sau khi sự cố bùng phát. Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến rà soát quy định về công tác học sinh, sinh viên, xây dựng học liệu và chia sẻ mô hình hiệu quả. Hướng đi đúng là dạy để học sinh tự chủ, đồng thời bảo đảm các em có nơi tìm đến khi gặp nguy cơ.
