Trung tâm năng lượng tái tạo: từ khái niệm đến chọn mô hình phù hợp
Trung tâm năng lượng tái tạo là mô hình tích hợp đồng thời sản xuất điện từ năng lượng sạch, phát triển công nghiệp hỗ trợ, hạ tầng cảng và logistics, dịch vụ kỹ thuật, nghiên cứu – đào tạo, cùng chuỗi cung ứng năng lượng, nhằm biến tiềm năng tài nguyên thành cụm giá trị kinh tế – công nghiệp tập trung, có khả năng cạnh tranh trong khu vực và gắn với mục tiêu chuyển dịch năng lượng bền vững của quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, xây dựng Trung tâm năng lượng tái tạo là lựa chọn mang tính chiến lược chứ không phải phong trào. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đưa rõ định hướng phát triển các trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng tại khu vực có tiềm năng lớn, gắn nguồn điện với công nghiệp và nội địa hóa chuỗi giá trị. Điểm quan trọng là Việt Nam không tìm một “mẫu số chung” sao chép từ bên ngoài; kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một mô hình duy nhất phù hợp cho mọi quốc gia. Vì vậy, câu hỏi không phải có hay không có Trung tâm năng lượng tái tạo, mà là chọn mô hình nào để thực sự tạo lợi thế cạnh tranh.
Hợp tác quốc tế với GIZ: từ nghiên cứu RE Hub đến chiến lược thực thi
Điểm khác biệt của câu chuyện năng lượng sạch Việt Nam là Nhà nước chủ động đặt mô hình Trung tâm năng lượng tái tạo (RE Hub) trong khung hợp tác quốc tế ngay từ giai đoạn nghiên cứu. Chiều 8/9/2026, Cục Điện lực thuộc Bộ Công Thương phối hợp với Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) tổ chức hội thảo “Thúc đẩy phát triển Trung tâm Năng lượng tái tạo tại Việt Nam” trong khuôn khổ dự án chuyển dịch ngành năng lượng do Chính phủ Đức tài trợ. Đây không phải một hội thảo giới thiệu khái niệm, mà là diễn đàn để dịch ý tưởng thành phương án triển khai, với kinh nghiệm từ Đức, Anh, Đan Mạch và Trung Quốc được đem ra so sánh. Nghiên cứu ban đầu về RE Hub đã được hoàn thành vào tháng 7/2025, và giai đoạn tiếp theo tập trung đánh giá điều kiện, tiềm năng và năng lực hiện có trước hết tại miền Trung và miền Nam. Bà Christiana Hageneder cho biết GIZ đang phối hợp với Cục Điện lực để phân tích năng lực hiện có, khoảng trống hạ tầng, yêu cầu pháp lý và điều kiện tài chính, làm cơ sở xác định địa điểm, chức năng và mô hình đầu tư cho RE Hub. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam muốn xây dựng Trung tâm năng lượng tái tạo dựa trên bằng chứng và đối thoại kỹ thuật, thay vì quyết định hành chính thiếu dữ liệu.
Tận dụng nền tảng dầu khí ngoài khơi và cảng biển: lợi thế không nên bỏ lỡ
Nếu nhiều nước phải xây dựng từ con số 0, Việt Nam bước vào cuộc chơi Trung tâm năng lượng tái tạo với nền tảng công nghiệp biển rõ ràng. Theo TS Phạm Quý Ngọc, Việt Nam đã có nền tảng vững chắc từ ngành dầu khí và công nghiệp biển như chế tạo kết cấu thép, cảng biển, logistics và nhân lực kỹ thuật. Đây chính là những yếu tố mà điện gió ngoài khơi – mũi nhọn của năng lượng sạch Việt Nam – đòi hỏi ở mức độ cao. Khi cấu kiện ngày càng lớn và nặng, cảng phải tiếp nhận được tàu chuyên dụng, có khu đất rộng cho tập kết, lắp ráp; hệ thống đường chịu tải trọng lớn kèm theo thiết bị bốc dỡ, bảo dưỡng và đội ngũ kỹ thuật tại chỗ. Bởi vậy, chọn địa điểm cho RE Hub cũng đồng nghĩa với chọn nền tảng để hình thành năng lực công nghiệp phục vụ năng lượng tái tạo. Nếu hạ tầng thiếu đồng bộ, chi phí vận chuyển, lắp đặt và vận hành sẽ tăng, còn doanh nghiệp trong nước khó đi sâu vào chuỗi cung ứng năng lượng. Ngược lại, nếu biết dùng đúng các cảng biển, cơ sở chế tạo và nhân lực kỹ thuật hiện có, Việt Nam có thể rút ngắn thời gian xây dựng Chuỗi cung ứng năng lượng cho điện gió ngoài khơi và tạo ra lợi thế nội địa so với đối thủ trong khu vực.
Bài học Cuxhaven và yêu cầu định nghĩa chức năng cho RE Hub
Kinh nghiệm của Cuxhaven – thành phố cảng phía Bắc nước Đức, nơi trở thành trung tâm công nghiệp điện gió ngoài khơi – được các chuyên gia nhắc đến như một bài học thực tế giàu giá trị. Trong khoảng 20 năm, địa phương này từng bước phát triển cảng, quỹ đất công nghiệp và hạ tầng vận chuyển để phục vụ sản xuất, lắp đặt và logistics điện gió. Theo ông Kai Sawischlekwski, chính quyền các cấp, doanh nghiệp và đơn vị khai thác cảng phối hợp chặt chẽ để tính toán hạ tầng phù hợp. Cuxhaven hiện có nhà máy Siemens Gamesa với khoảng 1.200 lao động và cơ sở monopile Titan Wind Energy đang đầu tư, dự kiến tạo khoảng 600 việc làm. Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi: một Trung tâm năng lượng tái tạo thành công phải được định nghĩa bằng chức năng cụ thể – sản xuất, logistics, dịch vụ kỹ thuật, đào tạo – chứ không dừng ở danh xưng. Với Việt Nam, các trao đổi tại hội thảo tập trung vào lựa chọn mô hình và địa điểm, xác định chức năng ưu tiên, phát triển cảng biển, hạ tầng và logistics, huy động đầu tư, phát triển Chuỗi cung ứng năng lượng trong nước, cũng như chuẩn bị nguồn nhân lực và chính sách cần thiết. Nói cách khác, RE Hub cần được “thiết kế ngược”: bắt đầu từ chức năng và chuỗi giá trị mong muốn, rồi mới đến bản đồ quy hoạch.
Từ mục tiêu phát thải ròng 0 đến tham vọng dẫn dắt khu vực
Phát triển năng lượng bền vững không chỉ là yêu cầu môi trường, mà đang trở thành bài toán cạnh tranh công nghiệp. Việt Nam đã đặt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và coi phát triển năng lượng tái tạo gắn với công nghiệp, hạ tầng, Chuỗi cung ứng năng lượng, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực là trụ cột chuyển dịch năng lượng. Bà Christiana Hageneder nhận định các Trung tâm năng lượng tái tạo có thể giúp Việt Nam củng cố nền tảng công nghiệp trong nước, tạo giá trị dài hạn từ quá trình chuyển dịch năng lượng, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế doanh nghiệp Việt trong các chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo khu vực. Trong ngắn hạn, Cục Điện lực muốn đẩy nhanh nghiên cứu giai đoạn hai, hướng tới trao đổi kỹ thuật trong năm 2026 và xác định khu vực có tiềm năng phát triển Trung tâm năng lượng tái tạo. Về dài hạn, nếu RE Hub được thiết kế đúng – tích hợp nguồn điện, công nghiệp, hạ tầng và Chuỗi cung ứng năng lượng trong nước – Việt Nam có thể đi trước nhiều nước khu vực trong việc biến tiềm năng năng lượng sạch thành năng lực sản xuất và dịch vụ. Kết luận thẳng thắn là: hoặc xem Trung tâm năng lượng tái tạo như công cụ chiến lược để nâng cấp vị thế kinh tế, hoặc chấp nhận để tiềm năng điện gió ngoài khơi trôi vào tay các nhà cung cấp bên ngoài.
